Napoleon
Napoleon door Henk Alberts
Van 4 december 2002 t/m 23 februari 2003 wordt in het Historisch Museum in Ede een tentoonstelling over schaken en kunst gehouden. Primair staat de historie van het schaakspel, waarbij onder meer speciale aan-dacht wordt geschonken aan Napoleon, aan de geschiede-nis van de schaakstukken, aan de schaakautomaat en aan schaakpostzegels. Ook zal men met historisch aangeklede poppen het beroemde Parijse café de la Régence gaan uitbeelden.
Bovenstaande aankondiging en het feit dat er een aantal interessante schaakansichtkaarten met Napoleon bekend zijn, inspireerde mij tot onderstaande artikel.
De historische feiten: Napoleon (1) Bonaparte, geboren in 1769 op het eiland Corsica, groot geworden na de Franse Revolutie (14 juli 1889, de val van de Bastille) door zijn successen als opperbevelhebber met name
in de oorlog van de Fransen tegen Italië in 1796-1797.
In 1799, na een staatsgreep, eerste consul en vrijwel alleenheerser van Frankrijk. Vanaf 1804 erfelijk keizer van Frankrijk, waarbij hij zichzelf in de Notre Dame te Parijs in aanwezigheid van Paus Pius VII tot keizer kroonde.
Bekend is van Napoleon dat
hij ook zelf actief schaakte
en hij verkeerde (met name
in zijn officierstijd), overigens net als zovele prominenten uit die tijd zoals bijvoorbeeld Voltaire, Rousseau en Robespierre, regelmatig in café de la Régence(!) Het café de la Régence, dat van 1750 tot circa 1830 als het schaakcentrum van Parijs en van welhaast de gehele wereld gold, met als vaste bezoekers mensen als Philidor en diens leermeester Sire de Legal (de 1e beroepsspeler uit die tijd).
Door de Hongaar Sandor Badacsonyi, alias Caissa KFT, te Kecskemët wordt een serie schaakkaarten uitgegeven, elke keer met op de voorkant een afbeelding en op de achterkant een, al dan niet bijpassende, schaakpartij met diagram. Inmiddels zal dit een serie van tegen de 200 verschillende schaakkaarten zijn.
De kaart afgebeeld op de vorige pagina draagt nummer CCC061. Feitelijk zijn er meerdere versies (drukken) van deze kaart. Ik heb er in ieder geval twee, onder meer met verschil in kleur en helderheid en met de achterzijde andersom afgedrukt t.o.v. de voorkant, waarbij het nummer CCC061 al dan niet tussen ronde haken staat. De kaart toont als afbeelding Napoleon, in zijn karakteristieke houding met de rechterhand in zijn jas, gezeten achter een tafel met schaakbord. Naast hem staat een man met een viool (wie verklaart mij de symboliek daarvan, als die er al mocht zijn?) Tegenover hem, op de rug gezien een vrijwel naakte vrouw, schijnbaar Madame de Remusat, en op tafel een schaakbord met de slotstelling van onderstaande partij:
Napoleon – Madame de Remusat, Malmaison Castle, 1805
1. Pc3 e5 2. Pf3 d6 3. e4 f5 4. h3 fxe4 5. Pxe4 Pc6 6. Pfg5 d5? (Jan Hein Donner zou bij deze zet vast een leuk citaat over schaken en vrouwen weten)
7. Dh5+ g6 8. Df3 Ph6?
Op zet 8 wordt door zwart het eerste (sic) en laatste stuk ontwikkeld.
En de zet is nog fout ook!
9. Pf6+ Ke7 10. Pxd5+ Kd6
11. Pe4+ Er volgen nu nog wat leuke offers maar de partij, als daar al sprake van was, is natuurlijk reeds voorbij
11. … Kxd5 12. Lc4+ Kxc4 13. Db3+ Kd4 14. Dd3 mat 1-0
(zie diagram; de stelling zoals ook op de kaart is afgebeeld)
Een andere kaart uit bovengenoemde Hongaarse serie is nummer CCC019. (Ook deze kaart kent een afwijkende versie. De andere, niet afgebeelde versie heeft de naam "Badacsonyi Sándor: Kempelen’s Chessmachine" niet op de voorkant maar op de achterzijde staan en draagt daarnaast geen nummer.) Deze ansichtkaart (hieronder afgebeeld) toont een afbeelding van de beroemde schaakmachine de schakende Turk van Wolfgang van Kempelen. En op de achterkant van deze kaart de partij Napoleon – Kempelen Chessmachine (Allgaier), Schönbrunn 1809.
**************************************************************
De beroemde schaakmachine de schakende Turk stamt uit 1769 (ook het geboortejaar van Napoleon), werd gefabriceerd door de Hongaarse edelman Wolfgang van Kempelen (1734-1804) en werd voor het eerst getoond (in 1770) aan het hof van Keizerin Maria Theresia in Wenen.
De schaakmachine bestond uit een in Turkse kledij gestoken levensgrote pop, gezeten achter een kast, een schaak-tafel van 1 
meter 7 bij 60 cm. Voordat de partij begon opende van Kempelen eerst de deurtjes van de kast om het publiek te laten zien dat er niemand in verborgen zat en vervolgens kon de partij beginnen. De Turk bewoog dan zijn linkerarm om onder veel lawaai en ratelende tandwielen z’n zetten uit te voeren. Het leek daarbij of de Turk uit zichzelf speelde en er waren maar weinig tegenstanders die sterk genoeg bleken om van de Turk te winnen. Maar hoewel het geheim van de schaak-automaat eenvoudig was, in de tafel zat een schaakmeester verstopt die door vakken en spiegels aan de ogen van het publiek onttrokken werd, duurde het toch enkele tientallen jaren voordat de mensen in de gaten kregen dat de Turk niet werkelijk zelf speelde. Van Kempelen trok onder-tussen met zijn automaat langs de hoven en hoofdsteden van Europa en trok veel belangstelling. Daarbij deed de schakende Turk in 1785 onder meer ook het cafe de la Régence in Parijs aan om tegen Philidor te spelen. Die partij verloor de Turk overigens. Na de dood van Wolfgang van Kempelen in 1804 erfde zijn zoon Carl de schakende Turk. Deze verkocht hem in 1806 aan de mechaniker Johann Nepomuk Maelzel. Uiteindelijk beland de Turk in Amerika alwaar hij in 1854, in het curiositeiten-kabinet in Philadelphia, bij een brand verloren is gegaan. **************************************************************
In 1809 was de eigenaar van de schakende Turk dus de mechaniker Johan Nepomuk Maelzel, die op dat moment in opdracht van Eugène de Beaharnais, de tijdelijk ‘hofmachinist’ in Wenen was. Hierbij kon Maetzel in de Hofburg zijn mechanisme verzameling, waaronder de schakende Turk tonen.
En het was Eugène de Beaharnais, de stiefzoon van Napoleon en vice-koning van Italië, die op 9 oktober 1809 een partij tussen Napoleon en de Schakende Turk arrangeerde.
Napoleon was als schaker echter niet meer dan een redelijke amateur en in de Turk zat met Allgaier, heden ten dagen nog bekend van het Allgaier-variant in het koningsgambiet, één van de sterkste spelers van die tijd. Het was dus een ongelijke strijd:
Napoleon – Kempelen Chessmachine (Allgaier), Schönbrunn, 1809
1. e4 e5 2. Df3 (tegenwoordig leert iedere jeugdspeler dat dit niet goed is, destijds was er echter nog weinig openingstheorie 2. … Pc6 3. Lc4 Pf6 4. Pe2 Lc5
5. a3 d6 6. 0-0 Lg4
7. Dd3 Ph5 8. h3 Lxe2
9. Dxe2 Pf4 Zwart heeft gezonde openingszetten gedaan, wit niet echt en zijn stelling is reeds stormrijp te noemen
10. De1 Pd4 11. Lb3 Pxh3+
De stelling op de achterkant van de ansichtkaart (zie diagram) Op gxh3 volgt Pf3+ met Damewinst 12. Kh2 Dh4
13. g3 Pf3+ 14. Kg2 Pxe1+
en wit kan het opgeven.
De rest is alleen voor de statistieken, maar misschien hoopte Napoleon dat de machine nog kapot zou gaan of iets dergelijks. Overigens miste de machine (Allgaier) hier wel 14. … Pf5+ met mat in drie!
15. Txe1 Dg4 16. d3 Lxf2 17. Th1 Dxg3+ 18. Kf1 Ld4 19. Ke2 Dg2+ 20. Kd1 Dxh1+ 21. Kd2 Dg2+ 22. Ke1 Pg1 23. Pc3 Lxc3+ 24. bxc3 De2 mat 0-1
Ondertussen overspoelden de Franse legers Europa en leken oppermachtig, zeker na de Franse overwinning op Pruisen. Maar met zijn veldtocht tegen Rusland ging Napoleon één stap te ver, waardoor hij uiteindelijk zijn Waterloo zou vinden. En hoe kan ik in dit artikel beter de loop van de geschiedenis tonen, dan door bijgaande ‘grapje’, een compositie van A.Petrov, destijds voorzitter van het Sint Petersburgse Schaakgenootschap, namens welke hij het in 1839 naar het Parijse Schaakclub toestuurde, vergezeld van een uitnodiging voor een onderlinge correspondentiepartij.
Petrov gaf ongeveer de volgende uitleg bij deze studie:
Keizer Napoleon (de zwarte Koning op b1), gewend zelf beslissingen te nemen, bezit geen raadsheren. De keizer bevindt zich persoonlijk aan het hoofd van zijn troepen. Zijn artillerie (de zwarte Torens op f4 en f6) is ver opgedrongen en de beroemde ‘garde d’honneur’ (de zwarte Paarden op a5 en d8) vormt zoals altijd de achterhoede.
De Tsaar (de witte Koning op h2) is met zijn getrouwen in een uithoek gedrongen. Belangrijkste figuur van het Russische leger is generaal Goerkow.(de witte Dame op h1). De heldenruiters, de Russische kozakken, worden verbeeld door de witte Paarden op f1 en e2 en de rivier de Berezina door de diagonaal h1-a8.
De Russische kozakken beginnen allereerst Napoleon terug te drijven, dit gebeurt als volgt: 1. Pd2+ Ka2 2. Pc3+ Ka3
3. Pb1+ Kb4 4. Pa2+ Kb5 5. Pa3+ Ka6
Napoleon is nu de oevers van de rivier de Berezina genaderd en had hier vernietigd kunnen worden (middels Da8 mat). Conform de loop van de geschiedenis wordt dit echter verzuimd. (De historische feiten: In 1812 begon Napoleon met een leger van 450.000 man de tocht tegen Rusland. Slechts 34.000 man keerden terug uit de barre Russische winter, met als dramatisch hoogtepunt de overtocht van de Berezina, waar een groot deel van de soldaten, verkleumd en ondervoed, omkwam in het koude water.) De partij gaat (dus) verder, namelijk met: 6. Pb4+ Ka7
7. Pb5+ Kb8 8. Pa6+ Kc8 9. Pa7+ Kd7 10. Pb8+ Ke7 11. Pc8+ Kf8 12. Pd7+ Kg8 13. Pe7+ Kh8 Eindelijk is Napoleon teruggekeerd in Parijs. Nu geeft de Tsaar echter aan generaal Goerkow het laatste woord; 14. Kg2 de keizer staat mat.
De Parijse schaakclub kon overigens niet echt om deze studie lachen; de correspondentiepartij kwam nooit tot stand.
Na terugkomst uit Rusland volgt voor Napoleon in 1813 de Volkerenslag bij Leipzig (16-19 oktober 1813), alwaar hij bloedig verslagen wordt, hetgeen leidt tot zijn afzetting en verbanning naar Elba. Nog éénmaal keert Napoleon terug naar Frankrijk, en wel op 1 maart 1815, waarna hij nog "honderd dagen" zou heersen, voordat hij op 18 juni 1815 bij Waterloo definitief verslagen wordt. Hij wordt dan verbannen naar Sint Helena alwaar hij uiteindelijk, op 5 mei 1821, zou sterven.
Op Sint Helena speelde het schaakspel voor Napoleon nog een grote rol om de tijd te verdrijven en het is bekend dat hij
in die laatste periode van verschillende kanten bijzondere schaakspelen geschonken kreeg. Daaronder een schaakspel van ivoor en paarlemoer speciaal voor hem gemaakt door een aantal bewonderaars. Toen dit schaakspel in 1933 tentoongesteld werd in Austerlitz, werd tot ieders verbazing ontdekt dat het een gedetailleerd plan voor een ontsnapping van Sint Helena bevatte. Napoleon heeft dit echter nooit geweten. De officier die het hem had moeten vertellen schijnt op zee gestorven te zijn.
Uiteraard sprak Napoleon, de kleine grote keizer, tot de verbeelding van tijdgenoten en latere generaties; reden waarom er ook de nodige versies van het "oorlogsspel" schaken verschenen zijn met Napoleon als (witte of zwarte) koning. Daarbij, Napoleon is natuurlijk ook heel makkelijk af te beelden, stereotiep met een steek op het hoofd en met de rechterhand verborgen in zijn uniformjas. Dit artikel heb ik dan ook verlevendigd met een aantal afbeeldingen daarvan en het eindigt uiteraard met een afbeelding, uit eigen collectie, van een schaakspel getiteld ‘Waterloo’.
Henk Alberts