Inhoud
2004 Jaar van de Schaakgedenktekens in Nederland Henk Alberts
2004 blijkt een erg vruchtbaar jaar te zijn voor de onthulling van Schaakgedenktekens in Nederland. In 2004 werden er, namelijk in Nederland maar liefst twee onthuld.
Algemeen bekend zal zijn dat er dit jaar op het Max Euwe-plein in Amsterdam een bronzen beeld van onze eigen en enige Wereldkampioen Schaken onthuld werd (zie foto.)
Het beeld werd op 7 mei door mevrouw Els Euwe, dochter van, onthuld. Het beeld werd ter gelegen-heid van het 12½-jarig bestaan van het plein door de Ondernemersvereniging Max Euwe-plein en de vestiging van het Holland Casino naast de Donnerbrug aan de gemeente Amsterdam aangeboden.
Het beeld, gemaakt door de kunstenares José Fijnaut, bestaat uit een bronzen buste van 65 cm hoogte van een denkende Max Euwe. De lijnen van zijn stropdas vormen de contouren van een halve witte pion en zijn linkerhand komt uit een halve zwarte pion te voorschijn. Het beeld is geplaatst met het gezicht naar het openluchtschaakspel op het plein. Een leuk effect; zo is het net of Max Euwe nog immer meekijkt naar de schaakpartijen die daar op dat openluchtbord regelmatig gespeeld worden. In de rug van het beeld staan de zuilen waarop (op de andere kant) de schit-terende Latijnse tekst "Homo sapiens non urinat in ventum" prijkt. Voor wie z’n latijn niet meer zo beheerst, of het verhaal niet kent; foutje van de architect destijds.
Maar amper een week later volgde de onthulling van het volgende schaakgedenkteken. Een onthulling die, in tegen-stelling tot die in de hoofdstad, veel minder publiciteit trok en daardoor de meeste schakers ontgaan zal zijn. Op 15 mei werd namelijk in IJzendijke (West-Zeeuws-Vlaanderen) in Zeeland een gedenkteken van Prins Maurits achter een schaakbord onthuld. Dit omdat prins Maurits in 1604, tijdens de Tachtigjarige oorlog, het door de hertog van Parma aan de Noordwestkant van het vroegere dorp IJzendijke aangelegde fort IJzendijke, een schans met 4 bolwerken, veroverde. Eigenlijk was de verovering van IJzendijke helemaal niet prins Maurits zijn bedoeling. Zijn eigenlijke doel was het protestantse Oostende, dat in 1604 al drie jaar door de Spanjaarden onder leiding van de Italiaanse veldheer Ambrogio Spinola belegerd werd. Dat doel heeft Maurits niet bereikt. Maar het feit dat West-Zeeuws-Vlaanderen nu tot Nederland behoort is in wezen wel het gevolg van deze (half) mislukte veldtocht in 1604. En de Staten-Generaal in Den Haag kon de streek prima gebruiken, als buffer tegen eventuele Spaanse aanvallen vanuit het zuiden, als bruggehoofd voor eventuele eigen Staatse aanvallen op Vlaanderen en ook nog eens als sleutel waarmee ze de Schelde op slot konden draaien. Met die West-Zeeuws-Vlaamse sleutel draaiden de Staten-Generaal later de Schelde en Vlaanderen in het zuiden op slot, terwijl ze in het noorden de deuren van Holland voor de wereldhandel opengooiden. Met de Gouden Eeuw (de Hóllandse Gouden Eeuw) als resultaat.
Naar aanleiding van de gebeurtenissen in 1604 worden in 2004 een aantal herdenkingsactiviteiten georganiseerd. En zo werd er op 15 mei op de Markt in IJzendijke een beeld van een schakende Prins Maurits onthuld.
Maurits van Nassau is daarmee terug in IJzendijke. Op de Markt, ooit exercitieterrein voor zijn manschappen, zit hij gemoedelijk op een bankje te schaken met een denkbeeldige tegenspeler. Maurits was een meester in het zorgvuldig en afgewogen voorbereiden van zijn militaire en politieke handelingen en zetten. Geen wonder dus dat hij ook een liefhebber van het schaakspel was. De schaakstukken op het bord stellen figuren voor die verbonden zijn met de daden van Maurits. En met het kunstwerk zijn we getuige van het beslissende moment in de slag om IJzendijke. De toren en de koning van de tegenpartij staan ‘schaak’ waardoor Maurits de toren -IJzendijke- kan innemen, het ►
begin van de herovering van West Zeeuws-Vlaanderen op de Spanjaarden. Wie mee wil spelen kan plaatsnemen op de bank tegenover de Prins en hij of zij wordt zo als het ware zelf een onderdeel van het kunstwerk.
Beeldend kunstenaar Guido Metsers uit Zoutelande (op de foto zittende naast zijn creatie) was de maker van het Maurits-monument. Hij gaf in een interview nog een extra toelichting bij zijn ontwerp. Een deel daaruit: "De uitdaging was om er een hedendaags kunstwerk van te maken dat toch refereert aan historische feiten. Ik heb Maurits groter gemaakt dan hij in werkelijkheid was. Zijn houding zo gestileerd dat er vaart en beweging in zit. Ik heb hem feitelijk gemaakt zoals ík hem zie, je zou het een psychologisch portret kunnen noemen. Maurits is natuurlijk de schoolboeken ingegaan om de Slag bij Nieuwpoort en het is bekend dat hij een bekwaam legeraan-voerder was. De geboorte van de Republiek der Nederlanden en de economische bloei in de zeventiende eeuw kunnen direct met hem in verband worden gebracht. Toch boeien de kleine details mij het meest. Dat hij een groot liefhebber van paarden was bijvoorbeeld, van vrouwen, kunst, sieraden en wiskunde. Dié wetenswaardigheden brengen zo’n man tot leven. Z’n glimlach spreekt boekdelen." Maurits’ strategische kwaliteiten, intelligentie, geslepenheid en gevoel voor humor komen samen in het schaakspel. "De opstelling van de 32 verschillende stukken symboliseren de inname van IJzendijke in 1604. Het kunstwerk wil dan ook méér zijn dan een monument voor Maurits. Het gaat eigenlijk over de scheiding tussen Noord en Zuid. Elk schaakstuk, van pion tot koning, is een miniatuur beeldhouw-werkje. Voor de goede verstaander zitten er heel wat knipogen en verwijzingen in naar het leven van het krijgsvolk in Maurits’ tijd. Ik heb mij er echt op kunnen uitleven."
En als toegift nog een internationale bijdrage van een schaakgedenkteken onthuld in 2004. (Ook reeds vermeld door Willem Broekman op de site van SC Promotie.) In juni werd de eerste Wereldkampioen Schaken in Praag met een plaquette geëerd.
In de oude binnenstad van de Tsjechische hoofdstad Praag werd op 30 juni een plaquette onthuld door de Tsjechische president, Vaclav Klaus. De plaquette is op de muur van het gebouw van de Faculteit der Filosofie (Charles University) in Praag geplaatst. (Dit is op de grens van de Jewish Ghetto en het oude centrum waar het Steinitz house heeft gestaan.)
De start van het project voor deze plaquette dateert van vier jaar geleden, toen de 100-ste sterftedag van Steinitz werd herdacht. De plaquette is ontworpen door Vladimir Oppl, één van de beroemdste Tsjechische beeldende kunstenaars.
2004 was dus een erg vruchtbaar jaar voor schaakgedenktekens als ik dat zo zie. Het bracht me op het idee om eens na te gaan wat er nog meer bestaat in de wereld. Heel veel verder dan een schaakgraf en een wandschildering in Ströbeck kwam ik eigenlijk niet:
4. Schaakgraf A.A. Aljechin, begraafplaats, Parijs;
5. Wandschildering met scènes uit het Ströbecker schaakleven,
wandschildering aan de Dr. Emanuel-Lasker-school, Ströbeck.
Maar gegarandeerd zie ik er nog een paar over het hoofd. Wie weet er nog meer van deze schaakgedenktekens (liefst met een afbeelding)?
Henk Alberts