Schaken in de film: "De Luzhin Defence"
Schaken in de film: "De Luzhin Defence" Henk Alberts
In het (verre) verleden heeft Hans Meijer de nodige artikelen over schaakfilms in de Promoot geschreven. Inmiddels ken en bezit ik de nodige schaakfilms. De Luzhin Defence is daarbij een film die ik bijzonder goed vond.
De Luzhin Defence is een film van de hand van Marleen Gorris uit 2000. De film is gemaakt naar het gelijknamige boek van Vladimir Nabokov. Daarbij is de Luzhin Defence (in de Nederlandse vertaling (slap) ‘De verdediging’ van Vladimir Nabokov samen met de Schachnovelle van Stefan Zweig één van
de beide schaakromans, welke algemeen als wereldliteratuur beschouwd worden.
Nabokov was overigens een niet onbemiddelde Rus, gevlucht naar het westen na de Russische revolutie (een thema dat ook in dit boek speeelt.) En Nabokov was in het westen permanent gehuis-vest in een hotel. Dat laatste hoorde ik van clubgenoot (bij de Ooievaar) Jan Langerak die hem aldus nog ontmoet heeft en ook nog met hem geschaakt heeft.
(En pas later begreep hij dat
dit nu de beroemde Russische
schrijver Nabokov was.)
Met de Luzhin Defence, vrij naar het boek van Vladimir Nabokov, verfilmde Marleen Gorris haar 2e film naar een literair boek. Eerder werd haar film Antonia met een Oscar bekroond. Verder is
het voor Marleen Gorris haar
4e Nederlandse film. Volgens Marleen Gorris (die natuurlijk niet objectief kan zijn) is de film veel levendiger en dynamischer dan het boek. Ik heb zelf kortgeleden eerst de film weer eens gezien en daarna het boek herlezen en ik moet zeggen dat ik het met haar eens ben; boekverhaal en filmverhaal wijken sterk van elkaar af en ik vind persoonlijk de film een stuk beter.
Het verhaal van de film: De wereldvreemde magere (in het boek is het juist een hele corpulente man) en sjofel gekleede Russische Grootmeester Alexander Ivanovic Luzhin doet (in 1929) mee aan het wereldkampioenschap schaken. Het toernooi wordt gehouden in een schitterend Italiaans hotel (annex
kuuroord) in een schilderachtig Italiaans plaatsje.
(Nog een leuk detail voor mij: in het Italiaanse plaatsje herkende ik duidelijk Bergamo, waar ik zomer 2004 ook nog gestaan heb; zie foto.)
Alexander Luzhin,
het Russische rijkeluiszoontje
dat in zijn jeugd weinig liefde kreeg is uitgegroeid tot een man die weliswaar geniaal kan schaken, doch verder totaal geen talent heeft voor enig sociaal contact. Luzhin is een contact-gestoorde man, amper in staat tot het voeren van een gesprek, laat staan tot een gesprek over iets anders dan schaken. Heel mooi in dit verband is zijn antwoord op de onschuldige vraag ‘hoe lang schaakt u al?’ Heel lang blijft het dan pijnlijk stil en dan antwoord Luzhin, 9263 dagen 4 uur – en met een blik op zijn vestzakhorloge – 5 minuten.
Tijdens het verblijf in het Italiaanse hotel ontmoet hij de Petersburgse Natalia en wordt hals over kop verliefd op haar.
Natalia is ook bereid om van hem te houden en na een bijzonder merkwaardige huwelijksaanzoek van de kant van Luzhin, ‘besluiten ze’ na het toernooi te gaan trouwen. Dit alles zeer tegen de zin van Natalia haar ouders en vooral van haar moeder die niet nalaat om haar afkeur van de wereldvreemde Luzhin te laten blijken.
Ondertussen gaat het toernooi gewoon door. Met enige moeite bereikt Luzhin de finale en daarin speelt hij tegen zijn grote rivaal de italiaan Turati. Na een hevige tijdnood valt de vlag van Luzhin het eerste. De scheidsrechter geeft aan dat dit gebeurd is na de 44e zet van wit (Turati) en de partij wordt in kritieke stelling afgebroken, waarbij Luzhin een zet afgeeft.
Ondertussen wordt Luzhin echter ook nog geplaagd door een schim uit zijn verleden namelijk zijn voormalige coach Valentinov. (De hele film, evenals het boek overigens, zit vol met flashbacks naar de jeugd van Luzhin.) Valentinov slaagt er in om zijn vroegere pupil zodanig uit evenwicht te brengen, dat die volledig instort en opgenomen moet worden in een soort ► sanatorium. De arts vertelt Natalia dat Luzhin slechts beter kan worden als hij volledig stopt met het schaken en Natalia dwingt Luzhin te kiezen tussen het schaakspel en haar. Luzhin stopt met het schaken en de afgebroken partij wordt niet voltooien.
Een afgebroken partij, waarvan de gehele wereld denkt dat deze in weinige zetten door de Italiaan Turati gewonnen kan worden.
Op zijn trouwdag wordt Luzhin dan nogmaals ontvoerd door zijn vroegere coach Valentinov (“nog even een partijtje afmaken, iets wat nog even gedaan moet worden”). Luzhin ziet echter kans hieraan te ontsnappen door zich uit de auto te laten vallen, maar ziet dan verder geen andere uitweg meer dan om zelfmoord te plegen door zich uit een raam te storten.
Later ontdekt Natalia – die zelf helemaal niet kan schaken –
in het colbertjasje van Luzhin zijn aantekeningen over de afgebroken partij, een mat in vijf zetten. Een mat dat iedereen ter wereld verder overzien had (!?). Turati stemt er in toe de partij aldus uit te spelen en Luzhin wordt alsnog – postuum – wereldkampioen.
De film draaide vanaf 7 december 2000 in de (kleinere) bioscopen in Nederland en zelf zag ik de film begin
2001 in Lumen, een kleine bioscoop in Delft. Na afloop van de film reconstrueerde ik die avond thuis de afgebroken en beslissende stelling uit de film:
Ik geef deze stelling weer vanuit
de met zwart spelende Alexander Ivanovic Luzhin
44. … Te3+
45. Kg4 f5+
46. Kg5 Th3
47. gxh3 h6+
48. Kh4 Lf2 mat