De bovenstaande uitdrukking wordt gebruikt om de verhoudingen in de bestuurlijke top van grote organisaties weer te geven. De lezer die daarom verwacht dat ik als lid van de ondernemingsraad van een grote club eens even een boekje ga opendoen, zal ik misschien moeten teleurstellen. Ik ga het namelijk over iets heel anders hebben, iets waarvoor de zinsnede eveneens in volle hevigheid geldt.
Stel, u bent bezig aan een schaakpartij. Er komt een moment waarop u een algehele afruil zou kunnen forceren naar een toreneindspel met een pion meer. Doen of niet? Wanneer u zich ooit serieus heeft beziggehouden met het eindspel, is er een goede kans dat u op grond van kennis een gefundeerde beslissing kunt nemen. U weet / begrijpt dat dit concrete eindspel winst belooft en hoe het verder moet. Aan dit eindspel ging vermoedelijk een middenspel vooraf. Om een goed middenspel te krijgen moest u allereerst de opening fatsoenlijk spelen. Om de opening fatsoenlijk te kunnen spelen moest u principes en varianten kennen. Om die te begrijpen moest u de typische sterkten en zwakten van de stukken kennen, het al of niet van belang zijn van de factor tijd. Er is in deze reeks een logische opeenstapeling van kennis. Schaak-kennis heeft een piramidale opbouw.
Een enkeling moppert misschien dat ik wel erg veel zinnen gebruik om een open deur in te trappen. Die piramidale opbouw bestaat immers bij alle kennis! O ja? Onlangs zat ik weer eens ontspannen te bladeren in het boekje van onze Ruurd, “Schaken in stijl”. Het geleerde sociologische werkje is goed te volgen voor een leek als ik. Ruurd heeft helder geschreven, dat vergemakkelijkt de zaak. Toch blijft het opvallend dat ik als leek niet echt wordt gehinderd door het feit dat ik het werk van Elias en Weber nooit heb gelezen. Ik word niet gehinderd door kennis van zaken…maar ook niet door het ontbreken daarvan. “Instappen” in het onderwerp dat Ruurd aansnijdt is goed te doen. Is de sociologie wel zo piramidaal?
Daarentegen is “Magnetogasdynamics of double radio sources”, geschreven door een morsig tiep, vrijwel onleesbaar. U ontmoet toverspreuken in een raar taaltje, met kromme delta’s en rechte d ‘s, de hoekige circusartiesten delta en nabla, met gepimpte letters. Er staan malle woorden in de tekst. Een enkeling vroeg zich indertijd af, of de stoppen bij het tiep nu definitief waren doorgeslagen. Goed mogelijk, maar de ontoegankelijkheid van het boekje staat daar geheel los van. Die is het gevolg van een strakke piramidale opbouw van de natuurwetenschappen, van kennis-stapeling.
Hè hè. We zijn bijna waar ik heen wil. Nog even, lezer! Tijdens mijn schaakreis in Bolivia kreeg ik van Hans Meijer een mooi cadeautje. “Warped Passages. Unraveling the mysteries of the universe’s hidden dimensions.” is geschreven door Lisa Randall, hoogleraar theoretische fysica in Harvard. Jazeker, een vrouw in een typisch mannenbolwerk. “Dan moet ze wel heel erg goed zijn”, kraait een tang die lijkt op Ciska Dresselhuys ergens in mijn schedeltje. In het boek beschrijft Randall van alles waarmee grote raadsels in de elementaire deeltjesfysica misschien ooit opgelost worden. In het voorwoord noemt zij het abstracte en speculatieve ideeën, “…but there’s no reason why they shouldn’t be understandable to anyone who is curious.”
Van Internet begrijp ik dat mevrouw Randall aan berg beklimmen doet. In het boek doet ze voor de verandering aan “piramide beklimmen”. Ze legt op de eerste trede uit wat dimensies zijn, plus een niet-triviale uitbreiding van dit begrip. Dan klimt ze vrij snel naar de quantum-mechanica en de algemene relativiteitstheorie. Tot zover klim ik nog lekker mee. Maar vervolgens klimt ze verder naar theorieën waar ik van gehoord heb, maar waar ik geen snars van weet. Zelfs nog niet eens klok en klepel-werk. Ik voel mij van hieraf een zielig klimmertje dat ergens onderaan bungelt. Mevrouw Randall zit al aan de top. Daar heeft zij uitzicht over een sprookjesland en zij roept naar beneden wat zij ziet. De dierentuin aldaar is gevarieerd en onalledaags: up quarkjes, down quarkjes, gluons en glutino’s, W- en Z-bosonen,… Nee maar: daar hebben we het schuwe elektron, dat volgens ontdekkingsreiziger Pauli nooit naast zijn soortgenoten wil zitten. En -jawel- het joviale foton, dat op verjaarspartijtjes met soortgenoten nu juist altijd oergezellig is. Deze twee diertjes ken ik. Maar toch: het gaat hier om pure mededelingen vanuit de top, verkocht als “begrip”. Dat maakt het lezen van dit boek vermoeiend. Er groeit al lezende bij mij een gevoel dat verdacht veel op irritatie lijkt. Begrijpen kan…maar alleen via kennisname van de gruwelijke details. Begrijpen van de verhoudingen in dit sprookjesland is daarom voorbehouden aan een handjevol klimmers dat jarenlang heeft gezwoegd om dat deel van de piramide te veroveren waar Standaardmodel, Higgs-deeltjes, Supersymmetrie en Snaren dagelijkse kost vormen. Inderdaad, een handjevol. Ik ken goede studenten die in Utrecht bij Nobelprijswinnaar Gerard ’t Hooft colleges trachtten te volgen. Meest voorkomende bezigheid: afhaken. Lisa Randall acteert in de absolute top van de piramide van de fysica. Waar de lucht ijl maar heel zuiver is. Waar weinigen zonder hoogteziekte kunnen verkeren. It’s lonely at the top.