“Historically chess must be classed as a game of war…” Met deze zin begint HJR Murray zijn magnum opus over de geschiedenis van het schaken. Murray geeft een opsomming van de namen voor de stukken in verscheidene Aziatische talen. Voegen we die bij de namen zoals die in Europa gebruikelijk zijn, dan onderstrepen de resultaten de juistheid van zijn openingszin. Dat de dame in de Mongoolse variant “hond” heet doet daar niets aan af. Het schaken verbeeldt een veldslag, schaken is oorlog. Een voorbeeld van eenvoudige symboliek.
In de nacht dat de Nederlandse televisie uitgebreid berichtte over de Amerikaanse presidents-verkiezingen lag ik te pitten in een hotelkamer. Althans dat probeerde ik. Maar omdat ik de avond ervoor zwaar getafeld had en vervolgens flink aan het bier was gegaan, werd het een onrustige nacht. Om half zes zette ik de televisie maar aan en zo kon ik de overwinningsspeech van Barack Obama live meemaken. Hoewel ik niet naar het sentimentele neig, deed de toespraak me wel wat. Vooral toen Obama de volgende zinsnede bezigde: “…,and that government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth.”
Dit zijn de laatste woorden uit de “Gettysburg Address”, de toespraak van nog geen twee minuten die Lincoln hield bij de wijding van de Civil War Cemetery in Gettysburg op 19 november 1863. Het is een van de allerkortste en heftigste toespraken uit de Amerikaanse geschiedenis en alles wat in Amerika naar school is gegaan kent deze zin -mogelijk zelfs de hele toespraak- uit het hoofd. Met deze ene zinsnede verwees Obama naar een (andere) moeilijke periode in de Amerikaanse geschiedenis, naar offers en krachtsinspanning en naar fundamentele waarden van de Verenigde Staten. Dat alles in slechts achttien woorden. Hoe efficiënt kun je zijn?
Symboliek is inderdaad verbazingwekkend functioneel. De speech van Obama was een voorbeeld van plechtige situaties, waarin je kernachtig waardigheid, betekenis, melancholie, affectie wilt uitdrukken. Omhaal van woorden is juist dan pijnlijk ongepast, symbooltaal een vrijwel onontbeerlijk hulpmiddel. Toen ik ooit schreef naar aanleiding van het overlijden van een door handicap en ziekte geplaagd clublid, kon ik mij niet onttrekken aan de door mij gekozen laatste zin: “De Goden van de Olympus hebben Leen eindelijk toegelachen en zij hebben hem gehaald.” Noodzakelijke symbooltaal. Omdat ik niet met overtuiging en ingetogen jubel kon neerschrijven wat de gelovige wel kan en om toch ook niet in kille feitelijkheid te blijven hangen.
Voorts induceert symboliek gedrag. Wanneer een roedel rechters in toga de rechtszaal binnenkomt staat de goegemeente op. Geen discussie.
Tenslotte zijn er situaties waarin men keihard gedwongen is zich te bedienen van symbolen, symbooltaal. Hét voorbeeld is de symbooltaal die de fysicus gebruikt. Omdat gewone taal sterft van de connotaties, weinig accuraat en omslachtig is, terwijl fysisch redeneren ondubbelzinnig, precies en direct moet zijn. Deze symbooltaal omvat de abstracte objecten die worden beschreven als een nauw sluitende handschoen, een verbazingwekkend elegante en mooie handschoen bovendien.
Verschillende doeleinden, verschillende symbolen. Symbolen, ze kunnen niet gemist worden…