De Turk uit Bratislava

 

 

à Dit artikel verscheen eerder in het clubblad van SV Mechelen, de Belgische schaakclub waarvan enkele van onze leden ook lid zijn. Red.

 

Eenmaal in Wenen aangekomen, klonk er een stemmetje in mijn hoofd. “Nog een klein beetje meer naar het Oosten”, om professor Zonnebloem uit “Kuifje” te parafraseren. En ik zie zowaar een super-aanbieding van de spoorwegen: een dagretourtje naar Bratislava voor slechts € 14,00 met free bussing aldaar! Tevens lonkte schaakgodin Caïssa naar me, want ik wist dat de Slovaakse hoofdstad een Turk huisvestte. Pardon, niet zomaar een Turk, maar “De Turk”! Weet u al wie ik bedoel?

 

Bratislava heeft een roerige geschiedenis achter de rug. Dankzij haar centrale ligging was ze eens de hoofdstad van het Hongaarse Keizerrijk en vlakbij Wenen (een uurtje met de trein) van waaruit later het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk werd bestuurd gedurende bijna 500 jaar! Zoals in vele steden in dat keizerrijk leefden verschillende etnische groeperingen in harmonie met elkaar. Bratislava was officieel drietalig: Duits, Slovaaks en Hongaars. De Italianen, Kroatiërs, Bulgaren en later Tsjechen maakten eveneens deel van deze “goulash”. De Duitsers noemden het Pressburg, de Hongaren Pozsony en de Slovaken Prešporok, totdat het in 1919 Bratislava werd. De Tweede  Wereldoorlog bracht alleen maar ellende. Hele bevolkingsgroepen werden vervolgd, gedeporteerd of erger. In 1948 kwamen de communisten aan de macht, met als gevolg dat de middenklasse het loodje legde tegen het proletariaat; eigendommen werden geconfisqueerd.

 

 

Kerststalletjes en het oude stadhuis op de “Hlavné námestie”

 

Pas rond 1960 kwam er een natuurlijke migratie op gang, jonge mensen uit Slovakije zelf. Het IJzeren Gordijn viel in 1989 met de fluwelen revolutie en in 1993 werd Tsjechoslovakije in tweeën gesplitst. In 2004 werd Slovakije deel van de EEG en de Schengen-zone.

Het oude stadsdeel trekt veel toeristen en heeft veel moois te bieden, zoals het indrukwekkende kasteel dat 80 m boven de Donau waakt. In het nieuwe deel rondom de oude stad en op de andere oever, vallen de immense grauwe huizenblokken op, die zo karakteristiek waren voor de vroegere totalitaire staat.

 

Het plein in het centrum van de oude stad is het “Hlavné námestie”. Ja, de taal zorgde ervoor dat ik me echt toerist voelde, volslagen hulpeloos dus! Op nummer 5 moest ik wezen, want daar zou “De Turk” wonen.

 

 

Het bleek “Caffe Roland” te heten, een van de mooiste koffiehuizen van Bratislava.

Daar heb ik uitgebreid gegeten en van de voortreffelijke rode wijn genoten. Een

voormalig bankgebouw, met deuren van koperbeslag en een gigantische bankkluis richting keuken. De hoge ramen nodigen uit tot het aanschouwen van de mensenmenigte die over het plein voorbij trekt en eveneens deze mooie stad aan het ontdekken is…

 

 

 

 

Al bij het binnenkomen ontmoet ik De Turk. Hij zit, met een lange pijp in de hand, achter een schaakbord zoals het betaamt. Want hij is de eerste en de beroemdste schaakautomaat uit de geschiedenis!

 

 

Hij heeft zelfs van Napoleon gewonnen en drommen toeschouwers hebben zijn kunsten aanschouwd in de Oude en de Nieuwe Wereld. Genoeg stof voor vele

boeken, die dan ook geschreven zijn. Het is wel een replica, want het origineel is bij een brand in Philadelphia in 1854 verloren gegaan.

 

Waarom Bratislava? Wel, heel eenvoudig: de ontwerper kwam uit Bratislava.

Wolfgang Kempelen was de naam van dit genie, geboren op 23 Feb. 1734.

 

 

Zijn technische gaven werden door niemand minder dan keizerin Maria Theresa opgemerkt, en na enkele belangrijke opdrachten, zoals het ontwikkelen van pompen tegen de overstromingen in de zoutmijnen, het vertalen van de grondwet uit het Latijn naar het Duits, kreeg hij de kans om een automaat te ontwikkelen die de hele wereld versteld zou doen staan. En-passant maakte hij ook nog een typemachine voor blinden en een waterleiding onder druk voor het eerder genoemde kasteel.

 

De beroemde Jacques de Vaucanson had eerder al mooie en vernuftige automaten gemaakt, zoals een fluitspeler en een eend, die kon kwaken, drinken, uit iemand’s hand eten, met zijn vleugels klapperen en zelfs kakken! Maar Kempelen wist de keizerin te overtuigen dat wat híj ging maken al het andere zou doen verbleken. Aldus geschiedde: De Turk genoot gedurende zijn 85 levensjaren van een intense belangstelling. Vooral ook omdat de achterliggende gedachte wel eens erg unheimlich voor de mensheid zou kunnen zijn: is een automaat tot intelligente taken in staat? Zoals wereldkampioen Garry Kasparov uitriep voor zijn match tegen de allesziende computer “Big Blue”: “Ik verdedig hier de mensheid!”

 

Kempelen had zijn creatie in 1770 geen naam meegegeven, maar het werd vanzelf al snel “De Turk”. Die outfit was dan ook erg in de mode. Men kleedde zijn bedienden in Turkse gewaden, men dronk Turkse koffie, zelfs de muziek kreeg Turkse trekjes door het toevoegen van cimbalen en trommels. Een gesofisticeerde combinatie van elegantie en exotisme. Maar de Turk laat de meeste hedendaagse bezoekers koud. Schakers zijn nu eenmaal dun gezaaid. Bij het verlaten van het pand maakte ik van het rommeltje op het bord een echte schaakstelling. Wég met die afstotelijke pionnen op de eerste rij! Nu was eindelijk de tijd gekomen om de andere vele charmes van Bratislava te ontdekken. Zoals die grappige standbeelden waarmee we ons babbeltje met u, waarde lezer, uitluiden.