In Schaakkoerier nummer 70 (pagina 2) plaatste Joris Leyten een afbeelding van een schaakmonument in IJzendijke. Omdat deze korte vermelding m.i. geen recht doet aan de ontdekking die Joris daarmee gedaan heeft (weer een schaakgedenkteken in Nederland) en omdat hij – ongetwijfeld door tijdgebrek – ook nog eens de verkeerde van Nassau vermeldt, hierbij een wat uitgebreider verhaal.
Het oorspronkelijke dorpje IJzendijke werd tijdens de catastrofale watervloeden tussen 1300 en 1500 door de zee opgeslokt. Tijdens de Tachtigjarige oorlog werd door de hertog van Parma aan de Noordwestkant van het vroegere dorp een schans met 4 bolwerken aangelegd. In 1604 veroverde prins Maurits dit in 1587 door de Hertog van Parma aangelegde fort Ysendijck.
Dit jaar wordt in West-Zeeuws-Vlaanderen deze bijzondere gebeurtenis uit 1604 herdacht. Want in 2004 is het 400 jaar geleden dat West-Zeeuws-Vlaanderen door prins Maurits van Nassau veroverd werd. En deze gebeurtenis is van groot nationaal en internationaal belang geweest. In feiten werken de gevolgen van de verovering nog steeds door. En eigenlijk was de verovering van IJzendijke helemaal niet prins Maurits zijn bedoeling. Eigenlijk was het doel het protestantse Oostende, dat in 1604 al drie jaar door de Spanjaarden onder leiding van de Italiaanse veldheer Ambrogio Spinola belegerd werd. Hét doel van de inval in Vlaanderen, Oostende, heeft Maurits niet bereikt. Maar het feit dat West-Zeeuws-Vlaanderen nu tot Nederland behoort is in wezen wel het gevolg van zijn (half-) mislukte veldtocht. Want de Staten-Generaal in Den Haag kon de streek prima gebruiken als buffer tegen eventuele Spaanse aanvallen vanuit het zuiden, als bruggenhoofd voor eventuele eigen Staatse aanvallen op Vlaanderen en ook nog eens als sleutel waarmee ze de Schelde op slot konden draaien. Met die West-Zeeuws-Vlaamse sleutel draaiden de Staten-Generaal later de Schelde en Vlaanderen in het zuiden op slot, terwijl ze in het noorden de deuren van Holland voor de wereldhandel opengooiden. Met de Gouden Eeuw (de Hóllandse Gouden Eeuw) als befaamd resultaat.
Naar aanleiding van de gebeurtenissen in 1604 worden in 2004 een aantal herdenkingsactiviteiten georganiseerd. En zo werd er op 15 mei op de Markt in IJzendijke een beeld van een schakende Prins Maurits onthuld.
Beeldend kunstenaar Guido Metsers uit Zoutelande (op de foto zittende naast zijn creatie) was de maker van het Maurits-monument. Zijn verhaal bij het ontwerp:
“Ik kon er alles in kwijt: mijn interesse in geschiedenis en krijgshistorie, mijn betrokkenheid bij de relatie tussen de noordelijke en zuidelijke Nederlanden en mijn artistieke visie als het gaat om monumentale kunst op straat. De uitdaging was om er een hedendaags kunstwerk van te maken dat toch refereert aan historische feiten. Ik heb Maurits groter gemaakt dan hij in werkelijkheid was. Zijn ogen zijn -in tegenstelling tot de rest van het beeld- doelbewust niét realistisch vormgegeven, zijn houding zo gestileerd dat er vaart en beweging in zit. Ik heb hem feitelijk gemaakt zoals ík hem zie, je zou het een psychologisch portret kunnen noemen. Maurits is natuurlijk de schoolboeken ingegaan om de Slag bij Nieuwpoort en het is bekend dat hij een bekwaam legeraanvoerder was. De geboorte van de Republiek der Nederlanden en de economische bloei in de zeventiende eeuw kunnen direct met hem in verband worden gebracht. Toch boeien de kleine details mij het meest. Dat hij een groot liefhebber van paarden was bijvoorbeeld, van vrouwen, kunst, sieraden en wiskunde. Wel goed geschoold was maar niet wat je noemt een groot intellectueel. Dat hij krakkemikkig Nederlands sprak, en ook z´n Frans niet al te florissant was. Dié wetenswaardigheden brengen zo’n man tot leven. Z’n glimlach spreekt boekdelen.” Maurits’ strategische kwaliteiten, intelli-gentie, geslepenheid en gevoel voor humor komen samen in het schaakspel. “De opstelling van de 32 verschillende stukken symboliseren de inname van IJzendijke in 1604. Het kunstwerk wil dan ook méér zijn dan een monument voor Maurits. Het gaat eigenlijk over de scheiding tussen Noord en Zuid. Elk schaak-stuk, van pion tot koning, is een miniatuur beeldhouwwerkje. Voor de goede verstaander zitten er heel wat knipogen en verwijzingen in naar het leven van het krijgsvolk in Maurits’ tijd. Ik heb mij er echt op kunnen uitleven.”
Kortom, Maurits van Nassau is terug in IJzendijke. Op de Markt, ooit exercitieterrein voor zijn manschappen, zit hij gemoedelijk op een bankje te schaken met een denkbeeldige tegenspeler. Maurits was een meester in het zorgvuldig en afgewogen voorbereiden van zijn militaire en politieke handelingen en zetten. Geen wonder dat hij een liefhebber van het schaakspel was. De schaakstukken stellen figuren voor die verbonden zijn met de daden van Maurits. We zijn getuige van het beslissende moment: de toren en de koning van de tegen-partij staan schaak waardoor Maurits de toren -IJzendijke- kan innemen. Het jaar: 1604. Het begin van de herovering van West Zeeuws-Vlaanderen op de Spanjaarden. Wie mee wil spelen kan plaatsnemen op de bank tegenover de Prins en wordt zo zelf onderdeel van het kunstwerk.
Verder is aan de Markt in IJzendijke het streekmuseum IJzendijke te vinden. (museum IJzendijke, Markt 28, 4515 BB IJzendijke. Openingstijden: tot en met 30 oktober: dinsdag tot en met zaterdag 13.00-17.00 uur.)
Voor meer informatie zie ook www.ijzendijke-online.nl en www.staats-spaanselinies.nl
NB: Op weg naar een weekendje Belgie heb ik op aanraden van mede-redacteur Henk Alberts (auteur van bovenstaand artikel) IJzendijke aangedaan, om daar een partijtje te spelen tegen Prins Maurits. In deze stelling sta ik vrij slecht, maar dat komt natuurlijk omdat Prins Maurits hier al een jaar of 8 over heeft kunnen nadenken…
RdV
