“Ik houd mij in, want ik bloos van schaamte om de schandaligste frivoliteiten te noemen, te weten: de jacht, de valkenjacht, en speciaal de idioterie van de dobbelsteen of het schaken, die onbetwistbaar de priester als een toneelspeler te kijk zetten, …Daarom, als ik duidelijk vertel wat mij overkwam met de eerwaarde Bisschop van Florence, dan is dat, geloof ik, niet ongeschikt als onderbouwing. Eens, toen ik zijn metgezel was op een reis, en was aangekomen bij ons nachtelijk onderkomen, trok ik mij terug in een priestercel, maar hij ging bij het reisvolk zitten. De volgende morgen, echter, hoorde ik van mijn kamerheer dat voornoemde bisschop het initiatief tot schaken had genomen. Deze mededeling doorboorde mijn hart als een pijl, en veroorzaakte groot ongenoegen in mij.
Dus, toen ik een geschikt moment vond, ging ik naar de man toe en maakte hem bittere verwijten en berispte hem voor zijn initiatieven. “Ik houd stokken”, zei ik, “in mijn opgeheven handen en deel slagen uit, als iemand daartoe zijn rug buigt.” Daarop zei hij: “Toon me mijn fout, en ik zal boetedoening niet weigeren”. “Heel goed” antwoordde ik,
” Was het Uw plicht om ’s avonds deel te nemen aan de ijdelheid van het schaken, en Uw hand te verontreinigen, waarmee U het lichaam van de Heer aanbiedt, en Uw tong, het intermediair tussen God en Zijn volk, door bezoedeling met een goddeloze sport? Speciaal wanneer het kerkelijk gezag gebiedt dat bisschoppen die dobbelen dienen te worden afgezet? … …” Hij verschool zich echter achter het naamsonderscheid en zei: “Schaken (Scachus) is één ding, dobbelspel (alea) iets anders”. Dat het gezag dobbelspelen verbood, maar door het schaken niet te noemen dit toestond. Daarop antwoordde ik: ” Het decreet noemt het schaken niet, maar rekent het met het dobbelspel onder de alea. Dus, wanneer dobbelspelen verboden zijn en er niets expliciet over het schaken wordt gezegd, dan staat het als een paal boven water dat het schaken eronder valt, en veroordeeld is door het gezag in hetzelfde decreet.” Toen gaf hij, een man met een zachtaardig karakter en een scherp intellect, zijn opvatting op en besloot met een serieuze belofte dat hij de fout nooit meer zou herhalen, en vroeg welke boetedoening aan hem werd opgelegd. Ik beval hem driemaal aandachtig het psalmboek te lezen, de voeten van twaalf armen te wassen en elk een muntstuk te geven en hun te laven…Dit hebben we verordonneerd, opdat duidelijk is door deze correctie hoe schandelijk, hoe absurd, nee hoe walgelijk deze sport is voor een priester.”
Het bovenstaande is een vertaling van een brief die dezelfde Murray van mijn vorige column aanhaalt in zijn standaardwerk uit 1913.
De briefschrijver is Petrus Damiani, aartsbisschop van Ostia. Het epistel is geschreven aan de wel gekozen maar nog niet in functie zijnde paus Alexander II. De brief moet om die reden ergens in de winter van 1061/62 zijn geschreven.
Murray bespreekt vervolgens de tekst en concludeert dat beide heren uit de bovenstaande brief moeten hebben geweten dat het schaken in die tijd (ook) met dobbelstenen werd gespeeld. De bisschop van Florence dacht dat hij binnen de kerkelijke richtlijnen bleef als hij maar zonder dobbelstenen speelde, maar Damiani stelde dat schaken per definitie een dobbelspel was, dat het dus niet uitmaakte of er al dan niet dobbelstenen aan te pas kwamen.
Het voorval ademt de geest van de Scholastiek, de filosofische stroming die in de kerkelijke scholen van de twaalfde eeuw opkwam en die dus met al zijn muggenzifterij eigenlijk nog tot ontplooiing moest komen. In deze brief waait de geur over van heel ver terug, terwijl diezelfde geur mij toch ook erg bekend voor komt…
Hier zitten twee “beleidsmakers” in het katholieke bouwwerk te kissebissen of je het schaakspel nou als dobbelspel moet beschouwen of niet. Dit heeft natuurlijk niets met welk geloof dan ook te maken, het is formele zotteklap. Maar beklemmend is het dat we nu, duizend jaar en honderdduizenden brandstapels later, af en toe dezelfde geur van kleingeestige en “gelijkhebberige” wereldvreemdheid nog steeds kunnen ruiken. In hetzelfde bouwwerk, maar ook daarbuiten…