De Guldensporenslag in Kortrijk door Henk Alberts
Afgelopen september bevond de complete redactie van de Promoot zich in Frankrijk, in Lille. Daar vindt namelijk jaarlijks op de 1e zaterdag van september de grootste Braderie van Europa plaats. Een evenement wat een kruising is tussen een jaarmarkt, een antiekmarkt, en een vlooienmarkt. Een evenement dat terug gaat tot de twaalfde eeuw met nu 10.000 kraampjes en circa twee miljoen bezoekers. U begrijpt; we hebben elkaar daar dan ook niet gezien.
Op de terugweg, op de zondag, bezocht Rob de eveneens jaarlijkse rommelmarkt in Kemmel, Heuvelland en ik koos voor iets meer cultureels: het museum “Kortrijk 1302 – één dag, zeven eeuwen” in Kortrijk. In dit museum, gelegen op het vroegere Groeningheveld, wordt het verhaal verteld van de zogenoemde Guldensporenslag die op 11 juli 1302 op deze plek werd uitgevochten.
Even een opfrissing van de vroegere geschiedenislessen: Vanaf 1294 was het Franse koninkrijk in oorlog met Engeland. Binnen dit Franse koninkrijk voerde het graafschap Vlaanderen een steeds meer onafhankelijke koers; sinds de opkomst van de macht van de grote Vlaamse steden vooral Brugge, Gent en Ieper was men immers economisch vooral afhankelijk van de handel met Engeland. Dus Vlaanderen kwam in opstand. Rond 1300 herstelde Frankrijk echter het gezag over Vlaanderen. Één voor één vielen de Vlaamse steden in Franse handen en een aantal belangrijke Vlaamse ridders, onder wie graaf Gwijde van Dampierre en zijn zonen, werden gevangen gezet. De Fransman Jacques de Châtillon, werd aangesteld als landvoogd van Vlaanderen.
Nu kwam echter een belangrijk deel van de Vlaamse burgerij in opstand.
En na een slachtpartij die de Vlaamse opstandelingen in de nacht van 18 mei 1302 (Goede Vrijdag) in Brugge onder de Fransen aanrichtte (en waarbij de landvoogd maar ternauwernood kon ontsnappen) – de zogenoemde Brugse Metten – vertrok er opnieuw een Frans leger naar Vlaanderen. Het Franse leger trok rond juni 1302 onder de leiding van Robert II van Artois naar het graafschap Vlaanderen. Dit Franse leger was het sterkste leger van die tijd en bestond uit 2500 man adellijke ridders te paard, 1000 kruisboogschutters, 2000 piekeniers en 3000 andere soldaten, in totaal 8500 man met veel krijgservaring en zware wapens. Op 8 juli arriveerden ze bij Kortrijk.
De Vlaamse opstandelingen onder aanvoering van Willem van Gulik, een kleinzoon van Gwijde van Dampierre, en Gwijde van Namen, een zoon, wachtte het Franse leger op het Groeningheveld bij Kortrijk op. En hier vond op 11 juli 1302 de zogenoemde Guldensporenslag plaats tussen het Franse leger en de opstandige Vlaamse burgers……….
En wat doet bovenstaande stukje geschiedenis nu in ons blad??? Wat heeft dit alles met schaken te maken? (Er worden immers wel meer artikelen die slechts zijdeling met schaken te maken hebben geschreven.)
Welaan, het museum in Kortrijk is opgezet rond een gigantisch schaakspel, wat men het zogenaamde ‘schaakspel van de geschiedenis’ noemt. In het museum in Kortrijk gelegen op het vroegere Groeningheveld, vertelt men het verhaal van de zogenoemde Guldensporenslag die op 11 juli 1302 op deze plek werd uitgevochten. Dit verhaal vertelt men onder meer met een reuzengrote maquette van het slagveld, met wapens (zoals een maliënkolders en een goedendag) die je nu eens wel mag aanraken, met diverse voorwerpen uit 1302, maar ook met een levensgroot ‘schaakspel van de geschiedenis.’ (zie foto op de volgende bladzijde)
(Het museum is overigens geopend 1 april tot 30 september: van 10.00 tot 18.00uur en 1 oktober tot 31 maart : van 10.00 tot 17.00 uur. maandag en op een aantal feestdagen gesloten.)
Tien historische personages verschijnen levensgroot op dit ‘schaakspel van de geschiedenis’:
– Filips IV de Schone, koning van Frankrijk (1285-1314)
– Gwijde van Dampierre, Graaf van Vlaanderen (1252-1305)
– Filippina, dochter van Gwijde van Dampierre (ca.1286-1306)
– Jacques de Châtillon, landvoogd van Vlaanderen (1300-1302)
– Willem van Gulik de jonge (ca.1275-1304), kleinzoon van Gwijde van Dampierre
– Pieter de Coninck, wever, volksleider uit Brugge (1250/60-1332/33)
– Jan zonder Genade, graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland
– Godfried uter Merham, Schepen van Gent
– Colard de Garter, aanvoerder van een eenheid kruisboogschutters
– Paus Bonifatius VIII, (1294-1303)
Bij elk van de tien personages hoort een verhaal, dat middels een luistergids, een soort groot uitgevallen mobiele telefoon te beluisteren is. Tezamen vertellen ze het verhaal van de Guldensporenslag;
Het Vlaamse leger stelde zich buiten de stad Kortrijk op het Groeningheveld op. Het leger bestond vooral uit boeren, ambachtslieden en poorters, in totaal zo’n 9000 man vooral voetvolk. Door zich op het Groeningheveld op te stellen met voor zich de Groeningebeek en met achter zich de Leie en de stad Kortrijk had het Vlaamse leger ook niet de optie om te kunnen wegvluchten. Het was nu winnen of sneuvelen. Maar De Vlamingen vochten voor hún vrijheden en land en waren door woede gedreven. Vooraf was onder de Vlamingen afgesproken geen gevangenen te maken en ook geen oorlogsbuit te verzamelen. Dit was voor deze tijd een uitzonderlijke instelling. Volgens de regels van de toenmalige oorlogsvoering werd een ridder gevangen genomen, maar zeker niet gedood. Gevangen ridders brachten immers heel wat losgeld op. Een ander punt was dat de Vlamingen probeerden de paarden te doden. Ook iets dat een "gentleman" in die tijd niet deed. Ook een nieuwtje voor die tijd was dat veel voetvolk in deze slag uitgerust was met goedendags. Naast hen stond dan telkens een man met een lans of een piek. De piek werd in de grond geplant en schuin naar voor gericht om de aanstormende paarden ten val te brengen. De goedendags sloegen dan toe om de paarden en de ridders te doden.
Rond de middag van 11 juli begon de strijd. De Franse ridders wilden eigenhandig het bloed van de Brugse Metten wreken. Het Franse voetvolk werd teruggetrokken en onmiddellijk vielen de Franse ridders aan. Over de hele linie werd er op korte afstand strijd geleverd. De ruiterij was hierdoor echter weinig slagkrachtig en een groot aantal ridders sneuvelden. De strijd werd definitief in het voordeel van de Vlamingen beslecht toen de Franse opperbevelhebber Robert II van Artois sneuvelde. Hij werd van zijn paard geslagen en daarna door de Vlamingen gedood. Toen de Fransen dat zagen, sloegen ze op de vlucht. Het Franse voetvolk en de overgebleven ridders werden echter nog tot tien kilometer ver achtervolgd en velen werden alsnog op de vlucht gedood.
1100 Ruiters vonden de dood en de Vlamingen verzamelen ongeveer 700 vergulde sporen op het slagveld, die ze later tentoonstelden in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Kortrijk. Omwille van dit grootte aantal verzamelde (gulden) sporen, werd de slag later de guldensporenslag genoemd. Voor de eerste maal in de geschiedenis had een leger van bijna uitsluitend voetvolk een leger van ridders had verslagen. De overwinning van een machtig ridderleger door voetvolk had sociale effecten in heel Europa. De overwinning op de edelen droeg bij aan de groeiende macht van de burgerij. Gilden eisten – en kregen – het stadsbestuur in handen.
Vlaanderen herwon zijn zelfstandigheid, maar werd nog wel – na de Slag bij Pevelenberg in 1304 – tot zware concessies gedwongen, waarbij het hele stukken gebied (zoals het gebied rond Lille, voorheen Rijssel) verloor. Maar zonder de Vlaamse overwinning bij Kortrijk zou het graafschap Vlaanderen verder door Frankrijk geannexeerd zijn en zou er nu waarschijnlijk, net zoals in alle andere gebieden die Frankrijk in de loop der geschiedenis annexeerde, de Franse taal gesproken worden.
De Guldensporenslag werd niet vergeten. Overal werd er over deze ongelofelijke gebeurtenis geschreven. Stilaan groeide 11 juli uit tot het symbool van Belgische en Vlaamse identiteit. De Vlaamse Gemeenschap heeft in 1973 11 juli als officiële Feestdag van Vlaanderen uitgeroepen.
 |