Een schaakstandbeeld in Portugal

Portugal was nooit een groot schaakland; het land met zijn circa 10 miljoen inwoners bracht maar weinig schaakmeesters en -grootmeesters voort en al helemaal geen wereldkampioenen. Integendeel zelfs. Portugal is het enige land waar ooit een regerend wereldkampioen schaken overleden is! Namelijk in 1946 Aleksandr Aleksandrovitsj Aljechin in een hotelkamer in Estoril.

Toch heeft Portugal ook een schaakstandbeeld voor een belangrijke – vrijwel vergeten – schakende landgenoot. Willem Broekman vermeld dit standbeeld ook op onze site http://www.svpromotie.nl/standbeelden.htm

Het standbeeld staat in het kleine dorpje Odemira. Odemira ligt in het zuiden van Portugal, 215 kilometer onder Lissabon, en heeft heden ten dagen circa 25.000 inwoners. Hier werd Damiano de Odemira (geboortejaar onbekend), later ook Pedro Damiano genoemd, geboren. Damiano de Odemira overleed + 1544, waarschijnlijk in Rome). Veel is er eigenlijk niet over hem bekend. Hij was apotheker te Odemira en later te Rome. Hij was joods en zeer waarschijnlijk heeft hij uit Portugal naar Rome moeten vluchten, toen Koning Manuel I (1495-1521) de joden onder doodsbedreiging uit Portugal verjaagde. Voor zover bekend arriveerde hij in 1497 in Rome. En de naam Damiano heeft hij mogelijk ook pas later aangenomen. Dit als eerbewijs aan de Bisschop Petrus Damiani, de patroonheilige van de apothekers. Dus waarschijnlijk weten we ook niet eens Damiano de Odemira zijn echte naam. In ieder geval gaf Damiano de Odemira (Pedro Damiano) in Rome een belangrijk schaakboek uit. Zijn beroemde “Questo libro e da imparare giocare a scachi et de le partite“. Het boek stamt uit een tijd dat de spelregels van het schaakspel net ingrijpende veranderd waren en was in die tijd een standaardwerk over de grondbeginselen van het schaakspel. Dame en loper kregen in die tijd hun huidige loop, rokade en en passant slaan werden ingevoerd en een pion mocht bij zijn eerste zet 2 velden vooruit.

Het tweetalige (Spaans-Italiaans) boek was zo goed dat het in de eerste 50 jaar 7x herdrukt werd. De eerste Franse vertaling verscheen in 1560, de eerste Engels in 1562. En in 1859 (347 jaar later!) werd er in Berlijn nog een nieuwe Duitse vertaling uitgegeven. Daarbij heeft de verspreiding van het boek geprofiteerd van het feit dat Paus Leo X in 1513 het verbod van de Kerk op het schaakspel afschafte. In het boek is er ook aandacht voor de Damiano-verdediging (1. e4 e5 2. Pf3 f6). Damiano raadde in zijn boek overigens deze Damiano-verdediging af; hij prefereerde 2. … Pb8-c6.

Voor deze beroemde (en bij zijn leven verjaagde) schakende apotheker staat er in zijn geboortestad, in het stadspark van Odemira een standbeeld, met daarnaast een verklarende tekst. Omdat het in ons blad niet in kleur is; het is een heel typisch standbeeld, niet zoals gebruikelijk uit brons, maar uit een (lijkt het) gebakken klei. Het standbeeld is daarbij geverfd in felle kleuren, waarbij het felle paars van het pak van Damiano van Odemira er behoorlijk dominant uitspringt.

Als slot van dit artikel het ook naar Damiano de Odemira genoemde zogenaamde Damiano-mat (zie diagram hiernaast)

1. Th1-h8+ Kg8xh8 2. Tf1-h1+ Kh8-g8 3. Th1-h8+ Kg8xh8

4. Dd1-h1+ Kh8-g8 5. Dh1-h7 mat