Het Stellinggevoel [12] door Ruurd Kunnen
Dopingkwesties, wanbestuur, financiële debacles. Als je ziet wat er in de schaakwereld zoal plaatsvindt, krijg je daar geen goed gevoel bij. Waar zijn we mee bezig? Is schaken een moderne sport? Hoe ziet een moderne schaak-organisatie eruit?
De Koninklijke Nederlandse Schaakbond maakt een tumultueuze periode door. In betrekkelijk korte tijd is een respectabel rijtje bestuurders de revue gepasseerd, stukgelopen op financiële perikelen, teruglopend aantal leden, slecht bestuur en ontoereikend beleid. Hoewel een gebrek aan competentie een rol kan hebben gespeeld, is de oorzaak van veel ellende verklaarbaar uit bredere maatschappelijke en economische ontwikkelingen waarop verkeerd is gereageerd. Neem het echec met de schaakacademie. Het was een prachtig plan om kinderen en volwassenen via internet met behulp van het Stappenplan van Brunia en Van Wijgerden schaken te leren. De Schaakacademie zou meer worden dan een website. De bedoeling was een community op te zetten waar je online kon leren schaken, trainen en tegen andere cursisten spelen. Een niet onbelangrijke bijbedoeling van dit initiatief was het ledental van de KNSB op te vijzelen. Met het oog op de verslechterende financiële situatie van de bond was dat zeer gewenst.
Het idee van de Schaakacademie kan worden teruggevoerd op de kortstondige ideologie van de Nieuwe Economie, door Prof. Dany Jacobs omschreven als de economie die gebaseerd is op ICT (informatie- en communicatie-technologie) en de daarmee verbonden digitaliseerbare informatieproducten. Een van de aantrekkelijke aspecten van de Nieuwe Economie zou zijn dat na hoge aanloopkosten (en grote verliezen) snel veel geld verdiend kon worden omdat de productiekosten verder laag waren. Het zou zeer lucratief zijn om in de Nieuwe Economie te beleggen en veel IT-bedrijven gingen dan ook naar de beurs. De zeepbel spatte uiteen toen bleek dat veel bedrijven hun hoge aanloopkosten niet konden terugverdienen en failliet gingen.
De Schaakbond is niet de enige die de weldadige effecten van de Internetrevolutie te optimistisch heeft ingeschat. Ook de Schaakacademie heeft het niet gered en nadat pogingen om haar te verkopen waren mislukt heeft het KNSB-bestuur moeten besluiten tot liquidatie. De verloren investeringen zijn een oorzaak van de huidige slechte financiële situatie van de bond. Een andere oorzaak is de daling van het aantal georganiseerde schakers. Ook wat dit betreft is de KNSB niet uniek – meer sportbonden hebben hiermee te maken. Als verklaring wordt vaak gewezen op “de individualisering” een dooddoener waarmee heel wat verantwoordelijkheden omzeild worden. Maatschappelijke veranderingen zijn geen natuurverschijnselen waar de mensheid hulpeloos tegenover staat, en individualisering al helemaal niet. Het blijft altijd mensenwerk. In de samenleving is een tendens te bespeuren dat personen meer individualistisch worden. Er zijn allerlei vormen van individualisme, maar voor ons is van belang dat individualistisch ingestelde mensen zich in hun oordelen en handelen niet laten leiden en beperken door traditionele collectiviteiten zoals een kerk of een politieke partij en dat zij vrij zijn in het aangaan – en verbreken – van sociale relaties. Collectieve verbanden (zoals traditionele verenigingen) nemen in belang af terwijl vluchtige sociale netwerken belangrijker worden. Maar individualisering van de maatschappij betekent niet alleen dat er meer individualistisch ingestelde mensen komen waarvan veel collectief ingestelde sociale instituties nadelige gevolgen ondervinden. Het betekent ook dat de samenleving in toenemende mate vorm en betekenis wordt gegeven vanuit een individualistische mentaliteit. Daar kun op inspelen: verenigingen die nog vele jaren een bloeiend bestaan willen leiden, doen er goed aan ruimte te scheppen voor individualisme. Zo niet, dan zal hun rol door andere, meer op individualistische leest geschoeide organisaties worden overgenomen.
In veel sportverenigingen neemt de dienstverlening aan de leden een steeds grotere plaats in, ten koste van de affectieve binding van de leden met de vereniging. Dat is een duidelijk teken van individualisering. Het heeft onder andere tot gevolg dat minder wordt gesteund op de inzet van vrijwilligers en dat vaker een beroep wordt gedaan op betaalde, professionele krachten. De hogere kosten die dat met zich meebrengt worden betaald uit individuele vergoedingen voor de geleverde diensten (profijtbeginsel) en steeds minder uit de contributie-inkomsten (solidariteitsbeginsel). De KNSB heeft een voorzichtig begin gemaakt met de invoering van het profijtbeginsel door nieuwe soorten lidmaatschap in te stellen voor specifieke groepen (schooljeugd, ouderen, internetschakers, ratinghouders, correspondentie- en computerschakers), die minder contributie betalen, maar daar ook minder voor terugkrijgen. Hiermee lijkt de KNSB de goede weg te zijn ingeslagen. In de toekomst zal zij verder moeten gaan. Er is dringend behoefte aan een lidmaatschapsvorm voor recreatieschakers, dat wil zeggen voor mensen die het leuk vinden op een club te schaken maar geen interesse hebben in de externe competitie, een rating of het bondsblad.
Minder florissant is de relatie tussen het bondsbestuur en de topspelers. Chronisch geldgebrek heeft tot wederzijds
►
wantrouwen geleid. Het is niet te verwachten dat in de huidige economische situatie gemakkelijk nieuwe sponsors gevonden kunnen worden. De profspelers (Van Wely, Sokolov, Tiviakov, Timman) haken dan al gauw af. De achterliggende oorzaak van de problemen is echter dat het topsportbeleid van de bond niet door professionals wordt uitgevoerd. Sinds kort is een bondcoach aangesteld, een initiatief dat in november op Olympiade zijn vruchten heeft afgeworpen. Zowel de mannen als vrouwen hebben boven verwachting gepresteerd. Een bondscoach houdt zich echter niet met de financiële aspecten van het topsportbeleid bezig. Vorige maand is Jan Stomphorst lid geworden van het KNSB-bestuur met als portefeuille Topschaak. Een goede keuze. Stomphorst heeft zijn sporen verdiend als teamcaptain van HSG en geniet het vertrouwen van de topspelers. Hij moet nu proberen een goede relatie met sponsors op te bouwen en wellicht kunnen zijn relaties met het bedrijfsleven hem daarbij van dienst zijn. Het topsportbeleid van de KNSB is met het aantreden van Stomphorst echter niet professioneel geworden. De bestuurders kunnen contacten tussen de sport en sponsors tot stand brengen, maar als er een overeenkomst is gesloten, moet deze commercieel vorm worden gegeven. Daarvoor is het nodig dat op het Bondsbureau een commercieel opgeleide medewerker werkzaam is.
Is schaken een moderne sport? Moderne sportorganisaties proberen tegenwoordig zowel de breedtesport te stimuleren als bij de wereldtop te komen. De breedtesport vervult een functie in het lichamelijk en geestelijk gezond houden van de bevolking, terwijl de topsport onder andere dient om Nederland in de wereld te laten meetellen. Deze taken, vooral de topsport, kunnen niet worden uitgevoerd zonder financiering van buiten. Er zijn twee bronnen.
Voor veel takken van sport zijn sponsorinkomsten (of de inkomsten uit partnerships tussen sport en bedrijfsleven) zeer belangrijk. In ruil voor de financiële steun geeft de sport de sponsors naamsbekendheid en sociaal aanzien. Sponsors kiezen gewoonlijk een sport meet een uitstraling die aansluit bij het (gewenste) imago van dat bedrijf. De KNSB heeft een begin gemaakt met een nieuw communicatiebeleid dat onder de slogan Schaken een meesterlijke sport bedrijven moet aantrekken. Sponsorbeleid lukt in het algemeen beter naarmate de sport meer op de televisie komt. Een speciaal trekje van het schaken is dat het geen aantrekkelijke televisiesport is, maar wel een succesvolle internetsport. De kunst is dat commercieel te benutten. Om die reden is dat de KNSB terecht begonnen schaken op internet mogelijk te maken. Internetschakers vormen een speciale categorie leden en “gewone” leden kunnen tegen een gereduceerd tarief meedoen.
De tweede financiële bron is NOC*NSF, de nationale sportkoepel. De KNSB is aangesloten bij NOC*NSF en profiteert van allerlei subsidies en diensten. Dat brengt echter verplichtingen met zich mee die verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Zo dienen de bij NOC*NSF aangesloten bonden te beschikken over een bondsbureau dat wordt bemenst door betaalde krachten en dat een omvang van tenminste 10 fte moet hebben. Verder moet de bond een jaarbegroting van 1,5 miljoen euro hebben en moet het aantal leden minstens 40.000 zijn. Met iets meer dan 20.000 KNSB-leden op dit moment lijkt de laatste eis het grootste struikelblok. Er zijn besprekingen gaande met de dam-, bridge- en go-bond om te onderzoeken of samenwerking mogelijk is. Als die van de grond komt, kan dat verregaande gevolgen hebben voor het georganiseerde schaakleven.
Een andere eis van NOC*NSF is dat de bonden die subsidie krijgen, voldoen aan de criteria voor goed bestuur. Wat dat betreft heeft de KNSB een vlekje. De bestuurlijke chaos in de afgelopen jaren is het ergste niet – veel sportbonden hebben zulke toestanden meegemaakt. Belangrijker is dat de KNSB is opgebouwd uit autonome regionale schaakbonden, o.a. Haagse Schaakbond (HSB) waarbij Promotie is aangesloten. Het is niet uitgesloten dat de regionale bonden ter discussie komen te staan en dat wordt aangedrongen op opheffing in het belang van de eenheid van bestuur binnen de KNSB.
Er staan ons grote veranderingen te wachten. Het KNSB-bestuur heeft toegezegd dat hierover een open discussie zal plaatsvinden en dat veranderingen niet sluipenderwijs worden doorgevoerd. Dat laatste is niet ondenkbeeldig, want in het kader van het Olympische streven zijn in de schaakwereld ook dopingcontroles ingevoerd zonder dat iemand dat wilde. De vraag die we ons moeten stellen (en die nu al beluisterd kan worden) is of schaken zo graag een moderne sport wil zijn dat zij bereid is daarvoor haar autonomie voor een deel op te geven. Waarom stappen we niet gewoon uit die Olympische beweging? We hebben genoeg aan onze eigen schaakolympiade en van die onzinnige dopingcontroles willen we ook graag af.
Zo’n standpunt is zeer legitiem. Een punt van overweging is echter wel dat wie geen moderne sport wil worden, een ouderwetse sport wordt. Waarschijnlijk houdt schaken dan na verloop van tijd op sport te zijn. Het wordt dan weer wat het in het allereerste begin was: cultuur. Dat is geen schande – er zijn heel veel mensen die hun vrije tijd met muziek, schilderen of toneelspelen doorbrengen. Maar het is wel een stap die je weloverwogen moet nemen.