Begin december stuurde Harrie Boerkamp mij een artikel toe, “Genialiteit en waanzin bij schakers”. Hij dacht dat het onderwerp mij wel zou interesseren, aldus zijn verdacht droge commentaar. Mijn dank, Harrie! Er staan inderdaad allerhande interessante wetenswaardigheden in het artikel, vrolijk door de Vlaamse auteur Rob Valkeneers bijeen gegoochel(gle)d. Plus verwoede pogingen om daar chocola van te maken. Nu weet ik dat de romantische opvatting rondwaart dat creatieve personen niet helemaal sporen. Harde bewijzen ter onderbouwing daarvan zijn bij mij altijd verschrikkelijk welkom. In het artikel stond wat dit aangaat wel enige “munitie”, zoals het volgende interessante lijstje met zelfdodingscijfers van “creatieve” personen, geldig voor de Verenigde Staten (aantallen per 100.000 mensjaar):
schilders en beeldhouwers: 43.9
musici en componisten: 32.6
dansers: 29.4
auteurs: 24.1
acteurs en regisseurs: 23.5
nationaal gemiddelde: 11.3
Helaas, in dit lijstje ontbreken de schakers. Dat is natuurlijk nogal onbevredigend, gezien het onderwerp van het artikel. Eigen initiatief biedt gelukkig uitkomst: er bestaat een site (http://www.geocities.com/SiliconValley/Lab/7378/death.htm) betreffende doodsoorzaken van bekende schakers. Reuze handig. Ik ga u niet vervelen met technische details, maar neem van mij aan: het gemiddelde zelfdodingscijfer voor schakers die leefden tussen 1800 en 2000 ligt minimaal op 50 en ik zal u maar niet vertellen wat ik als maximum gevonden heb…
Beroepsschakers zijn hoofdarbeiders. Zij kunnen zich in hun metier alleen staande houden als zij in staat zijn op een oorspronkelijke manier te kijken, vanuit een onorthodox standpunt zeg maar. Mensen die dit in zich hebben doen dat natuurlijk niet alleen als zij met hun vak bezig zijn. Het gaat hier om een attitude. En daar zit hem misschien de kneep. Want wie op enig onderwerp een onorthodox standpunt durft innemen en tot zijn laatste consequenties doordenken, kan zomaar tot conclusies en daden komen die de verstokte Telegraaflezer ridicuul, abject en zielig zal vinden. Ik heb de absolute top van de mathematiek en de fysica eens de revue laten passeren. Uit die categorie kan ik er uit mijn morbide geheugen direct vijf noemen die tot de ultieme daad zijn gekomen: Boltzmann, Lyapunov, Ehrenfest, Hausdorff en Turing. Bij drie van hen is een helder motief aan te geven voor hun daad; zij hebben in uitzichtloze omstandigheden een rationele beslissing genomen.
Bij schakers kwamen en komen zulke uitzichtloze omstandigheden vermoedelijk heel vaak voor. Ik vermoed dat het door mij geschatte (minimum!) getalletje daarop is terug te voeren. De sprong van Curt von Bardeleben en het pistoolschot van Rudolf Swiderski zijn bijvoorbeeld probleemloos uit zulke omstandigheden te verklaren. Tja, van mensen die het van hun grijze cellen moeten hebben en die een stevig ego bezitten – hier niet onwaarschijnlijk- kun je nu eenmaal verwachten dat zij de resultaten van hun overwegingen “dodelijk” serieus nemen. Van waanzin is geen sprake.
Helaas is dat maar een kant van het verhaal, de begrijpelijke kant. Maar dan is er de andere: ook rationele figuren blijken niet gevrijwaard tegen een “zieke” kijk op de werkelijkheid. Daarbij gaat het dan om een standpunt waaraan een geringe a priori waarschijnlijkheid moet worden toegekend. De logicus (!) Kurt Gõdel weigerde in een Amerikaans ziekenhuis voedsel tot zich te nemen, overtuigd als hij was dat de witjassen hem wilden vergiftigen. Dit was een redelijk spannend standpunt en hij stierf er letterlijk aan.
De twee beroemdste Amerikaanse schakers hebben eveneens last van paranoia gehad. Dat geeft te denken. Zou het dan toch, dat het constante focus op een sprookjesbord met sprookjesfiguren, voortbewogen door arglistige, elkaar sardonisch toegrijnzende tegenstanders het wereldbeeld van schakers verknipt? Wordt de buitenwereld echt gezien als een ingewikkeld soort schaakspel, waarbij voor de spelers -de ganse mensheid dus- maar een doelstelling bestaat, namelijk het elkaar vernietigen? Of bevindt de briljante schaker zich in het middelpunt van zijn heelal, het unieke genie dat dodelijke afgunst opwekt bij de periferie?
Wat is hier in vredesnaam aan de hand? Vanwaar dergelijke trieste kronkels? Ik weet niet hoe het met u is, maar ik sta met de mond vol tanden. Maar ja, ik ben dan ook geen briljante schaker…