Onlangs bleek tot mijn eigen verbazing dat ik al weer twaalf en een half jaar bij TNO werkte. Bij zoiets wordt in kleine kring stilgestaan en ik werd bij die gelegenheid verblijd met een aantal boeken. Over een daarvan wil ik het hebben, “De kunst van het oorlogvoeren” van Sun-Tzu, Meester Sun. Hoe kwam het eigenlijk op mijn wensenlijstje terecht? Ik werd me bewust van het bestaan van Sun-Tzu’s werk door een foto van de intens blonde Paris Hilton, uitgedost in zonnebril en decolleté, die op bestudeerde wijze “The Art of Warfare” zit te lezen -kijkt u maar even op internet. Nu, mijn nieuwsgierigheid was gewekt.
Het auteurschap van het Chinese werk ligt mogelijk bij twee verschillende Meesters Sun, maar Sun Wu, rond 500 v.C. is de man die in eerste instantie wordt genoemd. De dertien hoofdstukken van Sun-Tzu beslaan in vertaling maar ongeveer vijftig bladzijden, met alle voorwoorden (meervoud) en inleidingen en noten is mijn uitgave echter zeven keer zo dik. Vertaler Roger Ames geldt als een kenner van de Chinese filosofie. Zijn Engelse vertaling is op haar beurt weer in het Nederlands vertaald, maar de uitgever vond het niet nodig om de identiteit van deze, uiteraard niet onbelangrijke, vertaler (m/v) te onthullen. De uitgever is sowieso een maffe kwibus: “In de serie Rainbow Dimensie verschijnen boeken van bekende schrijvers uit binnen- en buitenland op het gebied van spiritualiteit, persoonlijke groei, oosterse wijsheidstradities en esoterie.” Gelukkig is Sun-Tzu veel beter dan wat de lezer zou moeten vrezen…
De vertaling van het werk van Meester Sun wordt per hoofdstuk voorafgegaan door een plaatje van de relevante Chinese karakters en is verder intensief begeleid door rissen voetnoten. Dat komt deels doordat er kennelijk veel ruimte is voor interpretatie van de tekst. Bovendien zijn er verschillende tekstbundels (letterlijk bundels van latjes waarop het Chinees geschreven is), die soms variatie vertonen. En dat laat de geleerde vertaler in het notenapparaat blijken ook. Het is duidelijk dat deze vertaalarbeid geen sinecure is geweest. Het resultaat is er naar: als je jezelf niet al teveel aan de voetnoten gelegen laat liggen leest de vertaling eigenlijk wel lekker weg. Daar is volgens mij nog een tweede, ietwat ontnuchterende reden voor: wat Sun-Tzu inhoudelijk te melden heeft is volkomen voor de hand liggend. Oeps! Dat er taoïstisch gedachtegoed achter zit zal wel, maar ik vermag niet in te zien dat dit er voor de praktische conclusies werkelijk toe doet. Maar sinologen zullen ongetwijfeld heftig protesteren tegen zo’n platvloerse opvatting…
Heeft dit boek ons schakers iets te bieden? Aan louter culturele interessant doenerij hebben we tenslotte geen fluit. Dat klopt en daarom haast ik mij het volgende antwoord te geven. De schaker heeft er wat aan, zoals hij ook iets heeft aan het boek “The Seven Deadly Chess Sins” van de filosofisch ingestelde Schotse GM Jonathan Rowson. Hij heeft er iets aan op een afstandelijke, abstracte manier. Door een aantal kernachtige uitspraken die, wanneer op geëigende wijze “vertaald”voor het schaken, iets algemeens van waarde meegeven. Iets waar men zelfs tijdens de praktische partij, in het onwijs harde strijdgewoel, als steun af en toe uit kan putten. Zulke ideeën vind je in het boek van Rowson, maar ook in “De kunst van het oorlogvoeren.” Het zijn uitspraken waarmee je jezelf tijdens de hectiek van de strijd tot de orde kunt roepen -iets wat ikzelf de laatste tijd wel kan gebruiken. Veel van de kernachtige uitspraken zijn erg nuchter, sommige daarbij ook nog eens verpakt in pure poëzie. De volgende spraken mij zeer aan.
“De weg (tao) is dat wat het denken van de mensen in overeenstemming brengt met hun superieuren. Dan kan men ze de dood insturen of ze laten leven, en ze zullen in geen van beide gevallen twijfels hebben.”
“Oorlog is de kunst (tao) van misleiding. Daarom, als u kundig bent, lijk onkundig; als u voorbereid bent, lijk onvoorbereid…”
“Vertrouw er niet op dat de vijand niet komt; vertrouw er liever op, op hem voorbereid te zijn. Vertrouw er niet op dat de vijand niet aanvalt; vertrouw er liever op een positie in te nemen die niet kan worden aangevallen.”
“Wat de noodzakelijke verantwoordelijkheden van de commandant betreft: Hij is kalm en afstandelijk, correct en gedisciplineerd. Hij is in staat de oren en ogen van zijn officieren en manschappen te misleiden en mensen onwetend te houden. Hij brengt wijzigingen aan in zijn maatregelen en verandert zijn plannen, terwijl hij mensen in het duister houdt…”
Het belang van spionage werd door Meester Sun helder onderkend en hij wijdt daar zijn laatste hoofdstuk aan. Menige overmoedige of bijgelovige veldheer had er zijn voordeel mee gedaan het volgende advies op te volgen. “…Deze voorkennis kan niet worden verkregen van spoken en geesten, afgeleid uit vergelijkingen met voorbije gebeurtenissen, of geverifieerd door astrologische berekeningen. Ze moet van mensen komen -mensen die de situatie van de vijand kennen.”
“Bezint eer ge begint” is natuurlijk een bekende wijsheid en die wordt bij Sun-Tzu in het extreme doorgetrokken in de volgende schitterende passage. “…Daarom zal het zegevierende leger alleen de strijd aangaan na eerst de vijand te hebben overwonnen, terwijl het verslagen leger de overwinning alleen zoekt na eerst de strijd te zijn aangegaan.”
En dan nog twee staaltjes van zuiverste poëzie.
“…Dat een roofvogel zijn prooi uiteen doet spatten als hij toeslaat, komt door het kiezen van het juiste moment.”
“Het is een kwestie van strategisch positie kiezen waardoor het zegevierende leger bij het bevel tot de aanval kan worden vergeleken met het neerdonderen van het samengebalde water van een waterval door een steile kloof.”