Schaakkunst [2] door Henk Alberts
In de vorige Promoot heb ik al een artikel aan schaakkunst gewijd. Deze keer wil ik speciale aandacht vragen voor schaakkunst met schaakstellingen erop.
Ik begin daarbij met twee schilderijen van Berry (hij hanteert als kunstenaar geen achternaam). Bron / inspiratie voor de beide schilderijen was, zoals Berry mij ooit zelf vertelde het boek “De kunst van de analyse” (oorspronkelijke titel “Het groot analyseboek”) van de hand van Jan Timman. Berry heeft zich door dit boek laten inspireren tot het maken van dit tweetal schilderijen. Het betreft hier twee schilderijen bij de partij Spassky – Timman, Montreal 1979. (Het toernooi in Montreal was het supertoernooi uit die tijd met een gemiddelde Elo van 2622 en een prijzenfonds van 110.000 dollar. Vrijwel de gehele wereldtop was aanwezig, want alleen de ‘dissident’ Kortsnoi ontbrak. Locatie was het eiland St Helena, alwaar eerder (in 1967) ook de Expo in Montreal had plaatsgevonden. Het toernooi werd (omwille van het prijzenfonds aldus Timman) een echt ‘vechttoernooi’ met weinig salonremises en veel vechtschaak. Bijgaande partij werd gespeeld in de 12e ronde.)
Boris Spassky (2640) – Jan Timman (2625), Montreal 1979
(Het commentaar bij de partij is voor het grootste deel ontleend aan Jan Timman in zijn boek “De kunst van de analyse.” Dit boek was immers ook voor Berry zijn inspiratie geweest bij het maken van deze beide schilderijen. Vandaar dat ik ook deze bron gehanteerd heb.)
1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. Pc3 d5 4. cxd5 Pxd5 5. e4 Pxc3 6. bxc3 Lg7 7. Lc4 c5 8. Pe2 O-O 9. O-O Pc6 10. Le3 Lg4 11. f3 Pa5
Het voordeel van Pc6-a5 is dat wit nu niet de keuze heeft om zijn koningsloper Lc4 middels Ta1-c1 te dekken. Daarbij wordt Lc4-d5 minder aantrekkelijk, omdat de c-lijn gesloten blijft. Aldus wordt wit min of meer gedwongen tot het klassieke kwaliteitsoffer na 12. Ld3 cxd4 13. cxd4 Le6 14 d5. Spassky heeft echter nooit enige interesse in het kwaliteitsoffer getoond en kiest ook nu een andere weg, hoewel daaraan grote risico’s verbonden zijn. (Aldus Jan Timman die dus – zoals het op dit niveau hoort – goed voorbereid is.)
12. Ld5 Ld7 13. Lg5 Lb5 14. Tb1 La6 15. f4 Dd7 16. f5 gxf5
De stelling na de 16e zet van zwart. Deze stelling (of eigenlijk de stelling waarin wit de 17e zet uitvoert) is uitgebeeld op het 1e schilderij van Berry. Aldus de kunstenaar een stelling in het begin van de partij, die hem inspireerde omdat er nog van alles kan gebeuren. En het gaat ook gebeuren!
17. Tf3 fxe4
zowel wit als zwart gebruikte zeer veel tijd voor hun 17e zet. Ontoereikend voor wit was bijvoorbeeld 17. Pg3 e6 18. Ph5 f6
19. Txf5 exd5 20. Lxf6 Lxf6 21. Pxf6+ Txf6 22. Txf6 dxe4 en zwart wint. Onvoldoende voor zwart was 18. … f6 19. Lh6 Tf7 20. Pf4! exd5 21 Ph5 met winnende aanval voor wit. En op 18. … h6 was koelbloedig 19. Lc1! gevolgd, waarna de zwart stelling kritiek is.
18. Tg3 Lxe2 19. Dxe2 Kh8 20. Lxe4
►
(want 20. Dxe4 f5 21 Dh4 Dxd5 22. Th3 Dg8! En zwart wint).
20. … f5 21. Lf3 cxd4 22. Lxe7 d3 23. Lxf8 dxe2 24. Lxg7+ Dxg7 25. Txg7 Kxg7
Aanval en verdediging hebben elkaar in evenwicht gehouden. Als wit nu 26. Lxe2 gespeeld had, was de partij spoedig in remise geëindigd.
26. Kf2 Tc8
Gebaseerd op een aardige val. 27. Lxb7? faalt nu op 27. … Tb8 28 Le4 e1D+! 29 Kxe1 Te8 met stukwinst voor zwart.
27. Kxe2 b6 28. Td1 Txc3 29. Td7+ Kg6 30. Txa7 Tc2+ 31. Kd3 Txa2 32. Td7 b5 33. Td6+ Kg5 34. Tb6?
Hoewel wit een pion achter staat, loopt hij toch – door de actieve positie van zijn stukken – nauwelijks verliesgevaar. Hier was
34. Td5 b4 35. Le4 echter beter; wit wint de f-pion en maakt makkelijk remise.
34. … Tb2 35. g3 Tb3+ 36. Ke2 f4 37. Td6 fxg3 38. hxg3 Pc4
39. Td5+ Kf6 40. Kf2 Tb2+?
De laatste zet voor de tijdcontrole en zoals zo vaak niet de beste. Beter was Pe3 om het zwarte Paard naar f5 om te spelen.
41. Le2 b4 42. Kf3
De afgegeven zet. Dat deed men toen nog. Met de tegenwoordige computers is het afbreken uitgestorven.
42. … Pe5+ 43. Ke3 Tc2 44. Tb5 Pc4+ 45. Kd3
Beter 45. Kf3 en zwart kan geen vorderingen maken.
45. … Td2+ 46. Kxc4 Txe2
Wit kan de pion op b4 niet nemen; zowel op Txb4 als Kxb4 ruilt zwart middels een schaakje de Torens en wint het resterende pionneneindspel.
47. Th5 Kg6 48. Th4
De remise makende zet, waarvoor Spassky circa een ½ uur uittrok. Op basis van z’n intuïtie verwierp hij 48. Th3. Na lange analyse bleek dat 48. Th3 Te4+ 49. Kb3 Tg4 50. Ka4 Tg5! Kxb4 Th5 een inderdaad gewonnen pionneneindspel voor zwart zou opleveren.
48. … Tg2 49. Tg4+ Kf5 50. Th4 b3
51. Txh7 b2 52. Tb7
½ – ½. De slotstelling; zie het 2e schilderij.
De partij is ten einde en in evenwicht. De rust is weergekeerd.
Overigens staat het eerste van beide bovengenoemde schilderijen, getiteld "Spassky – Timman: zet 17" nog steeds te koop. De prijs is €700,00. En bij de tentoonstelling in Enschede (zie vorige Promoot) hangen er ook enige werken van de hand van Berry.
Een andere kunstenaar die zich vooral met schaakschilderijen met schaakstellingen erop bezig houdt is Tjerk Zijlstra. Tjerk Zijlstra heeft een tweetal exposities met schaakschilderijen gehad. In april-juni 2001 bezocht ik in galerie Kei in Amersfoort een expositie ‘De prenten van de os’ bestaande uit een tiental schilderijen. En in april-mei 2008 was er de expositie ‘Schaakkuriosa’ van een zeventiental schilderijen in Galerie de Witte Ezel in Almere. En op dit moment hangen er schilderijen van Tjerk Zijlstra bij de tentoonstelling in Enschede.
Tjerk Zijlstra heeft een studie als grafisch ontwerper aan de Rietveld Academie gevolgd. Hij heeft in zijn leven vele ontwerpen gemaakt van boekomslagen tot en met affiches aan toe. Op dit moment legt hij zich voornamelijk toe op housestyle ontwerpen voor kleine en middelgrote bedrijven. Als schilder is Tjerk het best te typeren als een surrealist. Hij is een fijnschilder en houdt van een helder koloriet.
De schaakschilderijen van Tjerk Zijlstra zijn geïnspireerd door de boeken ‘schaakkuriosa’ en ‘nieuwe schaakkuriosa’ van Tim Krabbe. Het werk wordt gekenschetst door een symbolische verbeelding van de diverse stellingen, schaakproblemen en leuke anekdotes, maar altijd realistisch geschilderd. Op de schilderijen vind je (bijzondere) schaakstellingen, landschappen en allerlei dieren en vrijwel altijd met een symbolische waarde.
Een voorbeeld: “De mystiek van de massa-suggestie”, 65×115 cm; 2001
Zoals bijna alle werken van Tjerk Zijlstra, is ook dit schilderij geïnspireerd door het boek “nieuwe schaak-kuriosa” van Tim Krabbe. In dit geval op een bijzondere schaakstellingen plus bijbehorende verhaal over de Franse edelman graaf J. de Villeneuve Escalapon. (nieuwe schaakkuriosa, bladzijde 23 t/m 25). de Franse edelman graaf J. de Villeneuve Escalapon verzon een mooie schaakcompositie met als opdracht wit speelt en wint (vanuit de geschilderde stelling op de zwevende gebroken ultramarijne rots). Zijn oplossing: door de dominantie van de loper via c3 delft zwart het onderspit. Namelijk middels 1 Lc3! Dreigt c7 met winst; de loper overheerst de toren.
Want
1. … Tc1 2. Ld2+ en ook 1. … Th3 2. Ld2+ of 1. … Th5 2. Lb4! En weer kan de toren er niet bijkomen, bijvoorbeeld
2. … Th1 3. c7 4. Tc1 Ld2+ , of
2. … Th2 3 Ld6+ en wint
►
Dat was in 1909. En meer dan 50 jaar lang werd dit voorbeeld door elke (groot)meester (de wijze vogel rechts) geciteerd als een voorbeeld van dominantie van de loper over de toren. Totdat in 1960 een onbekend iemand in Amerika (de atalanta-vlinder links op het schilderij) op het idee kwam om de allerdomste vraag nog eens te stellen; wat gebeurt er na 1. … Tc1? Nou 2. Ld2+ en je bent je Toren kwijt. Maar wat doe je dan na 2. … Ke5 3. Lxc1 Kd6? Tja, niets meer dus; zwart wint de witte pion en het is remise. Hoe is het in godsnaam mogelijk dat 50 jaar lang iedereen over deze remisevariant (de bekende Koningsmanoeuvre van Réti) heeft heen gekeken?
De toelichting van Tjerk Zijlstra bij het schilderij; de loper als symbool voor het gevoel wint in eerste instantie van het lichaam, de toren. Uiteindelijk wordt het evenwicht bereikt, ook al duurt het 50 jaar: de harmonie zit in jezelf. De buizerd (de geest) en de atalanta-vlinder (de ziel) spelen het spel op de juiste wijze uit!
Meer voorbeelden zijn te zien via de website www.tjerkzijlstra.nl .
En als u heel goedkope schaakkunst zoekt;
In 1999 vierde de Motiefgroep Schaken haar 15-jarige jubileum. Daarbij werden er maar liefst 2 Ansichtkaarten uitgegeven; Één daarvan was de ansichtkaart “Schaken in hoger sferen” van de Kunstenares Marijke Bodlaender.
Deze ansichtkaart laat een groep (plafond) engeltjes zien rond een schaakbord. Engeltjes spelen kennelijk ook al schaak! Op het schaakbord is echter niet zomaar een stelling geschapen! Het betreft hier een oud Perzisch schaakprobleem, waarvan helaas de componist onbekend is (zie diagram).
De opdracht: wit geeft mat in vijf zetten. Wel geeft het ene engeltje reeds een aardige tip, door de te spelen witte toren in de hand te nemen.
De oplossing luidt: 1. Th7+ Kg8 2. Pf6+ Kf8 3. e7+ Pxe7 4. Tf7+ Pxf7 5. Pe6 mat.
(De oplage van deze ansichtkaart was 500 stuks.)
Goedkope schaakkunst; deze ansichtkaart is nog steeds voor € 0,50 bij de Motiefgroep Schaken te verkrijgen.
Het origineel van de ansichtkaart "Schaken in hoger sferen," een gouache ter grootte van 30 x 42 werd op de veiling van de Motiefgroep Schaken in april 2000 geveild.