Schaakgraven in de wereld
De volgende correctie op dit artikel is ontvangen:
Geachte heer Alberts (schrijver van de artikelen over "schaak-graven",
graag zou ik toch even een kleine correctie willen doorgeven, mbt het graf van mijn opa en diens vader Jacques Davidson; er wordt melding gemaakt van het feit dat hij begraven ligt op de Joods Begraafplaats in Diemen.
Dat is in z’n geheel onjuist, het graf ligt namelijk op Zorgvlied.
Als kleindochter van Eugene Davidson ben ik er vaak genoeg geweest.
Dat is alles wat ik even wilde meegeven.
Dank voor de correctie.
Groet
Esther Möhringer-Davidson
Schaakgraven in de wereld Henk Alberts
De ultieme vorm van schaakgedenktekens zijn ongetwijfeld de schaakgraven. In mijn naïviteit dacht ik dat ik er misschien twee of drie schaakgraven in de wereld zouden zijn (dat van Aljechin is vooral bekend) en dat je het daarmee wel een beetje gehad zou hebben. Niets bleek echter minder waar; er blijken er veel meer te zijn in de wereld, waaronder maar liefst drie in Nederland. (Tussen haakjes: als schaakgraf zie ik alleen een graf waarop ook zichtbaar schaken is te zien; een graf van een bekende schaker is voor mij dus niet per definitie een schaakgraf.)
Overigens, als ik op vakantie ben in een grote stad en ik kijk in mijn reisgids, dan zie ik in die reisgids ook vaak de plaatselijke begraafplaats met beroemdheden als een soort bezienswaardigheid aangeprezen. Ik ben daar niet zo’n voorstander van; een begraafplaats is in mijn ogen een laatste rustplaats, een oord van gedenken en overdenken en zeker geen museum!
Het is dan ook met de nodige schroom dat ik dit artikel schrijf.
+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
Schaakgraf Daniël Noteboom
Op de algemene begraafplaats in Noordwijk bevindt zich het graf waar zowel de te jong gestorven schaker Daniël Noteboom (1910 – 1932) als zijn vader de kunstschilder Daniël Noteboom sr. begraven liggen. (Zie afbeelding.)
Op het graf is duidelijk een op zijn punt geplaatst schaakbord afgebeeld.
Een paar data aangaande Daniël Noteboom op een rijtje:
– Daniël Noteboom werd geboren op 26 februari 1910 in Leiden en leerde als 12-jarige het schaakspel kennen.
– Op 14-jarige leeftijd won hij te Noordwijk in een schaakwedstrijd de 1e prijs bestaande uit een schaakbord met stukken.
– In 1925 werd hij toegelaten als lid van het Leidsch Schaak Genootschap (LSG.) In de jaren 1926-1929 behaalde hij daar steeds de eerste of gedeeld eerste plek.
– In 1929 verliet hij L.S.G. en ging van schaken zijn beroep maken. Dr. Max Euwe roemde de talentvolle Noteboom.
– In 1932 werd hij met longontsteking in een Londens ziekenhuis opgenomen alwaar hij op bijna 22-jarige leeftijd (te vroeg) overleed.
De naam van Daniël Noteboom leeft in Noordwijk voort via de schaakvereniging met zijn naam. Daarnaast is zijn naam natuurlijk in heel Nederland bekend door het jaarlijkse Noteboomtoernooi in Leiden. Het Noteboomtoernooi dat voor de eerste maal gehouden werd op 16 en 17 mei ►
1936 op initiatief van Dr. Max Euwe, wereldkampioen en tevens de toenmalige beheerder van het Noteboomfonds.
En Nederland bezit ook nog een tweede schaak-graf. Namelijk op de Joodse Begraafplaats in Diemen het graf van Jacques Davidson, welke wel gezien wordt als de eerste Nederlandse beroepsschaker.
Jacques Davidson,
Geb. 14 november 1890,
Gest. 13 januari 1969
Hoewel in onze tijd het vak van beroepsschaker
bekend is en er – los van de definitie – enkele tientallen zullen rondlopen in Nederland; Davidson probeerde van het schaken te leven in een tijd, dat dat nog ‘not done’ was.
Davidson was een beroepsschaker in een tijd dat men nog heel anders dacht over sportbeoefening en over profsport en dat heeft hem de nodige problemen bezorgd, zeker ook nadat de ‘amateur’ Euwe opkwam en hem zwaar overvleugelde.
Davidson heeft op zijn graf onder andere de tekst ‘internationaal
schaakmeester’ staan,
alsmede de schaakstelling
zoals hiernaast
afgebeeld, met het
onderschrift
MAT IN ÉÉN ZET
Het is duidelijk dat normale zetten hier niet tot een oplossing leiden. (Als U gedacht had aan de rokade, dat is het toch ook niet.) De oplossing is, zeker als je de locatie in ogenschouw neemt, echt bijzonder: door het weghalen van de witte koning staat zwart MAT IN ÉÉN ZET.
En als laatste is er in Nederland nog het graf van de verder als schaker onbekende (rating bij zijn dood 1490) Eric Welmer uit Lochem.
Op het graf de inscriptie :
Uit liefde gedenken wij Eric Welmer
25-4-1960 6-5-1999
En omdat Eric een groot schaakliefhebber was, heeft zijn familie een prachtige zwarte koning op zijn laatste rustplaats laten zetten.
Maar het zijn toch vooral de wereldkampioenen schaken en hun tegenstanders voor wie, al dan niet op hun eigen initiatief, en soms ook nog ver na hun dood een schaakgraf werd gemaakt.
Het graf van de oudste ‘wereldkampioen’ ligt in wat nu Polen is.
Het is het graf van Karl Ernst Adolf Anderssen, Geb. 6 juli 1818 in Breslau (in het Pools: Wrocław), Gest. 13 maart 1879 ook in Breslau
(Breslau was in de tijd van Anderssen hoofdstad van het Duitse Schlesien en werd pas na de Tweede Wereldoorlog Pools.)
Hoewel de titel Wereldkampioen Schaken destijds feitelijk nog niet bestond werd Anderssen, na zijn overwinning in 1851 in het grote internationale toernooi te Londen voor onder meer Staunton en
Kieseritsky, algemeen als de sterkste schaker ter wereld beschouwd. ►
In 1858 verliest hij in Parijs de grote match van Paul Morphy met 8-3. Maar na het vertrek uit de schaakwereld van Morphy is Adolf Andersson weer de sterkste hetgeen hij in de periode daarna in diverse toernooien en matches bewijst.
(Het graf van Paul Morphy is overigens ook wel bekend en bevindt zich op de begraafplaats in New Orleans. Het is (uiteraard!) geen schaakgraf, want Morphy wenste nadat hij als schaker gestopt was in zijn latere leven niet meer met schaken geassocieerd te worden.)
Het graf van Anderssen (een goed verzorgde obelisk en grafsteen van graniet) werd overigens verplaatst van de oorspronkelijke plek naar de zogenoemde "Allee der Verdienten." Daarbij werd er een bronzen plaquette in diverse talen met het wapen van de FIDE (Gens Una Sumus) op aangebracht.
Omdat deze bronzen plaat gestolen werd (metalen zijn in Polen erg schaars) is deze plaquette in 2003 vervangen door een granieten exemplaar.
Één van de sterkere tegenstanders van Adolf Anderssen was dus
Howard Staunton
Geb. 1810 Westmorland
Gest. 22 juni 1874 Londen
Naast dat Howard Staunton een van de sterkste spelers van zijn tijd was, kennen wij hem toch vooral als de ontwerper van onze huidige schaakstukken, de zogenoemde ‘Staunton-stukken.’
Ook Howard Staunton had oorspronkelijk helemaal geen schaakgraf, doch lag in een verder niet gemarkeerd graf op Kensal Green Cemetery in Londen.
Kensal Green Cemetery is
een bijzondere begraafplaats in Londen, met alleen al de graven van zo’n 700 beroemdheden. Er valt makkelijk een compleet verhaal over deze begraafplaats te schrijven, doch dat heeft Manuel Nepveu in 1988 al gedaan; zie de site van SV Promotie – artikelen – 1988.
Doch in 1997 werd het graf van Staunton verplaats naar een plaats vlak bij de graven van twee andere schakers, Alexander MacDonnell (1798-1835) en Louis Charles Mahe de La Bourdonnais (1797-1840.) (Zie het artikel van Manuel.) Bij die gelegenheid werd er tevens een grote steen met daarop ingegraveerd het paard uit de door Howard Staunton zelf ontworpen ‘Staunton-stukken’ op het graf geplaatst. De grafsteen draagt verder nog de simpele inscriptie “Howard Staunton 1810-1874.”
De opvolger van Anderssen als sterkste speler was William Steinitz. Steinitz versloeg Anderssen in 1866 in een match met 8-6, hoewel hij daarmee op dat moment waarschijnlijk nog niet de sterkere speler was.
Dan in 1886 volgt het hoogtepunt in de carrière van William Steinitz. In een match die de beide spelers zelf als de match om het Wereldkampioenschap Schaken hebben uitgeroepen verslaat hij Hermann Zukertort met 10-5 en wordt daarmee de 1e ‘officiële’ Wereldkampioen Schaken.
Zoals eerder beschreven bevind er zich ter eren van William Steinitz een plaquette op de muur van het gebouw van de Faculteit der Filosofie (Charles University) in Praag.
Is de plaquette van William Steinitz in zijn geboorteplaats Praag, zijn graf bevindt zich op de Evergreens Cemetery in Brooklyn, New York.
(Zie foto hiernaast.)
Steinitz vertrok rond 1862 van Praag naar Londen, leefde daar zo’n 21 jaar en vertrok in 1883 naar de Verenigde Staten van Amerika, alwaar hij in 1900 stierf.
Het graf van Steinitz is een rechtopstaande vierkante stenen zuil op een witte sokkel met bovenop een ingegraveerd stenen schaakbord en op de zijkant de tekst: Hier ruht in Frieden William Steinitz Geb.14 mai 1837 Gest.12.aug 1900
Als ik de afbeelding verder goed bekijk lijkt er op de beide zijkanten ook nog iets afgebeeld; daar bezit ik echter geen afbeeldingen van. Ook is er op de begraafplaats in Brooklyn een hele heldere verwijzing naar het graf van William Steinitz: “Grave of William Steinitz, First World Chess Champion, In memory of my ancestor by Kurt Landsberger, grave Number 5893.”
William Steinitz was wereldkampioen van 1886 tot 1894. In dat laatste jaar werd hij verslagen door Emanuel Lasker. Maar hoewel Emanuel Lasker degene was die uiteindelijk in 1894 tegen William Steinitz om de wereldtitel speelde en Steinitz ook versloeg, was Siegbert Tarrasch degene die in die dagen gezien werd als de man die de schaakkracht bezat om tegen William Steinitz te moeten spelen met de wereldtitel als inzet. Het is er nooit van gekomen. Wel speelde Siegbert Tarrasch in 1908 nog een match om de wereldtitel tegen Emanuel Lasker. Maar Tarrasch was toen al over zijn hoogtepunt heen en verloor met 8-3
(+ 5 remises.)
Siegbert Tarrasch is evenals Adolf Anderssen geboren in het toen nog Duitse Breslau. (Breslau was hoofdstad van Schlesien en werd pas na de 2e Wereldoorlog Pools.)
Hij was Duits kampioen in 1889, 1892 en 1894. ►
Hij stierf op 17 februari 1934 in Munchen en ligt aldaar begraven (zie afbeeldingen vorige en deze pagina) op het Nordfriedhof in Munchen.
Een redelijk eenvoudige grafsteen met het inschrift: Dr. Siegbert Tarrasch Artz und Schach Grossmeister
5-3-1862 17-2-1934
Dit boven een afbeelding van een schaakpaard tegen de achtergrond van een schaakbord met daarnaast en daaronder nog het inschrift: Praeceptor Germania
Het begrip “Grossmeister” staat niet toevallig op dit graf van Siegbert Tarrasch. De term zou een ‘uitvinding’ van Siegbert Tarrasch zelf zijn, welke term hij introduceerde in het toernooiboek Ostende 1907. De term stond in Ostende voor de top 6 van dit toernooi die een onderlinge zeskamp speelden. Daarnaast geven andere bronnen aan, dat de term "Grootmeester" gecreëerd werd door de Russische Tsaar Nicholas II, die deze titel in 1914 aan de vijf spelers (Lasker, Capablanca, Aljechin, Tarrasch en Marshall), gaf. Deze vijf spelers waren de finalisten van het door de Tsaar in 1914 in Sint Petersburg gefinancierde toernooi. Uiteindelijk raakte de term Grootmeester algemeen in gebruik. Maar pas veel later – in 1950 – voerde de FIDE de titel officieel in.
Daarnaast staat ook het “Praeceptor Germania” niet toevallig op het graf van Siegbert Tarrasch; de jood Siegbert Tarrasch, patriot wiens oudste zoon als Luitenant in WO I stierf, heeft tot (na) zijn dood er alles aan gedaan om uit te dragen dat hij zich een echte Duitser voelde (ook nadat in 1933 de NSDAP van Hitler in Munchen de macht hadden gegrepen.)
(Emanuel Lasker – de werkelijke troonopvolger van William Steinitz – overleed overigens 11 januari 1941 in Manhattan, New York. Dit op ongeveer dezelfde tijd dat zijn zuster in de Nazi gaskamers stierf. Waar Emanuel Lasker precies begraven ligt, is onbekend. Hij stierf arm en zal waarschijnlijk ergens in een armengraf in New York begraven liggen, terwijl zelfs het